W lipcu 1944r. Armia Czerwona wyzwoliła Baranowicze i okolice spod niemieckiej okupacji.
Od razu też zaczęto szukać rekrutów do wojska. Wielu z nich było Polakami – wszak tereny tereny te stanowiły przed 17. września teren Województwa Nowogródzkiego. Część z nich zapewne trafiła do Wojska Polskiego. Część jednak – bezpośrednio do Armii Czerwonej. W tej drugiej grupie znalazł się dziewiętnastoletni Jarosław Leluk.

Urodził się 4 kwietnia 1925r. we wsi Dubowo w Powiecie Baranowickim (obecnie Dubawa, w granicach Białorusi). O jego rodzicach wiadomo niewiele. Ojciec, Mikołaj, urodzony prawdopodbnie 19.05.1897r., z całą pewnością przeżył wojnę i po wyjeździe do Polski zamieszkał w Zielonej Górze.

Jarosław prawdopodobnie rozpoczął edukację w Baranowiczach w latach 30. Nie wiadomo czy naukę przerwał mu wybuch wojny, radziecka inwazja, niemiecka agresja na ZSRR czy jakieś wcześniejsze czynniki. W każdym razie – rodzinę ominęły wywózki, niewykluczone że ze względu na to, że zostali uznani za Ukraińców, na co zdają się wskazywać dokumenty archiwalne.

Być moze chodził do dobrej szkoły, a może okoliczności sprawiły, że w dorosłym życiu posługiwał sie zarówno językiem rosyjskim jak i niemieckim.

Niewiele wiadomo o jego życiu pod okupacją radziecką, a następnie niemiecką. Wiadomo natomiast, że w miesiąc po odbiciu Baranowicz przez Armię Czerwoną, 6. sierpnia 1944r. został przez Miejski Komisariat Wojskowy zmobilizowany do służby wojskowej.

Nie wiadomo czy miał jakieś szczególne umiejętności, czy też faktycznie w papierach miał narodowość ukraińską, ale zamiast do Wojska Polskiego trafił do 45 zapasowego pułku artylerii Armii Czerwonej gdzie przeszedł szkolenie jako topografista.

26 września przeniesiony został do plutonu zwiadu topograficznego 1643 pułku artylerii lekkiej (później – artylerii przeciwpancernej) na stanowisko zwiadowcy topograficznego.
Nie wiadomo do końca gdzie znajdoał się wówczas pułk, prawdopodobnie jednak było to na terenie Polski – w sierpniu 1944r. toczył bowiem walki w rejonie Sandomierza, natomiast w lutym 1945r. działał już na Pomorzu zachodnim w rejonie Pyrzyce – Stargard Szczeciński. Najwyraźniej jednak walczył także w szczecinie, bowiem wśród pamiątek po Jarosławie Leluku znajdujemy podziękowanie z 20 marca za zdobycie Dąbia (w tym czasie jako samodzielne miasto Altdamm).

Wtedy też wykazał się po raz pierwszy. W rozkazie odznaczeniowym czytamy, że medalem “Za odwagę” odznaczono
“Obliczeniowca plutonu zwiadu topograficznego szeregowego Leluk Jarosława Nikołajewicza za to, że w okresie walk od 14.01 do 15.03.1945r. w skomplikowanych warunkach sytuacji bojowej swoją wzorową pracą w składzie drużyny mającą na celu powiązanie elementów szyku bojowego zapewnił pułokowi wykonanie wszystkich postawionych zadań ogniowych.”

O dalszych działaniach pułku brak bliższych danych, ale nieco światła rzuca tutaj późniejszy dokument odznaczeniowy – wynika z niego, że pułk, wspierając 9 Korpus Pancerny, brał udział w forsowaniu Odry pod Kostzynem.
Przeczytać w nim możemy, że medalem “Za zasługi bojowe” odznaczono “Topografa plutonu topograficznego szeregowca Leluk Jarosława Nikołajewicza za to, ze 15.04.45 r. pod silnym ogniem artylerii i lotnictwa npla na przyczółku w rejonie miasta Kostrin przeprowadził oznaczenie topograficzne szyków bojowych pododdziałów, czym zapewnił tym ostatnim dokłądne wykonanie wszystkich postawionych zadań ogniowych.”

Nie znalazłem żadnych danych o działaniach pułku po sforsowaniu Odry, zapewne jednak ruszył na Berlin – zachowało się podziękowanie dla Jarosława Leluka za udział w zdobyciu Berlina.

W lipcu 1945r. otrzymał podziękowanie dla demobilizowanych żołnierzy, ale prawdopodobnie nie został od razu odesłany pod kapelusz, gdyż we wrześniu otrzymał z pułku potwierdzenie nadania medalu “Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej”. Również jego książeczka wojskowa podaje, że 28 września został przez komisję lekarską uznany za niezdolnego do liniowej służby wojskowej i skierowany do punktu przesyłowego przy 227pp.

Tam dostał 1 listopada medal “Za zdobycie Berlina” i… drugie podziękowanie dla demobilizowanego żołnierza, datowane na 11 listopada 1945r. Identyczne w treści, choć sam dyplom ma nieco inaczej sformatowany tekst.

26 Listopada został oficjalnie zdemobilizowany. Powrócił do Baranowicz, gdzie dokończył edukację – w 1946r. ukończył wieczorowo 9. klasę szkoły średniej w Baranowiczach. Jednocześnie prawdopodobnie zatrudniony był jako pracownik biurowy. W tym też roku (przypuszczalnie w kwietniu) uzyskał prawo wyjazdu do Polski i wraz z rodziną przeniósł się w okolice Zielonej Góry.

W sierpniu 1946r. stanął przed komisją lekarską RKU Krosno Odrzańskie i uznany został za zdolnego do służby nieliniowej, z jednoczesnym uznaniem stopnia kanoniera w oparciu o służbę w Armii Czerwonej.
Ostatnim dokumentem jest tymczasowe zaświadczenie tożsamości z 26 sierpnia 1948r., które podaje, że był mieszkańcem Raculi i pracownikiem biurowym.

Nieco więcej udało się dowiedzieć o powojennych losach jego ojca. Mikołaj Leluk był prawdopodobnie w latach 50. nauczycielem w Zespole Szkół Elektronicznych w Zielonej Górze. W 1959r. otrzymał tytuł Zasłużonego Obywatelem tego miasta. Zmarł 31.01.1977r.

Autor: Kamil Szustak

Opala Stanisław syn Wincentego

Data i miejsce urodzenia: 1912r.

Narodowość: Polak.

Wykształcenie: Brak danych.

Praca i służba wojskowa przed bitwą pod Lenino:

Prawdopodobnie zesłany do Autonomicznej Republiki Komi.

Prawdopodobnie powołany do służby w maju 1943r. w AR Komi.

Od 06.1943r. w WP.

Szeregowiec, celowniczy rusznicy przeciwpancernej, krppanc., 1pcz.

Udział w bitwie pod Lenino:

Szeregowiec, celowniczy rusznicy przeciwpancernej, krppanc., 1pcz.

Z wniosku odznaczeniowego na Medal „Za odwagę”:

„Szeregowy Opala S. W. to aktywny uczestnik obrony przeciwpowietrznej w czasie walk od 12 do 13.10.43r. wrejonie m. Lenino.

W okresie masowych nalotów niemieckiego lotnictwa na szyki bojowe wojsk przeprawiających się przez r.[zekę] Miereja grupowym ogniem z 4 rusznic przeciwpancernych zestrzelono 2 samoloty przeciwnika.

Nie bacząc na silne bombardowanie z powietrza i ogień artyleryjski i moździerzowy[,] szeregowy Opala S. W. śmiało prowadził ogień do wrogich samolotów ze swojej rusznicy przeciwpncernej, czego rezultat widoczny codziennie [?].

Zbiorczy ogień artylerii przeciwlotniczej i rusznic przeciwpancernych w tych dwóch dniach zestrzelił 5 samolotów przeciwnika.”

Służba i praca po bitwie pod Lenino:

Brak danych.

Odznaczenia (jakie, kiedy i za co):

Medal „Za odwagę” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino (patrz wyżej).

Rany i kontuzje: Brak danych.

Data i miejsce śmierci: Prawdopodobnie zginął w czasie wojny.

Dodatkowe informacje:

W zdigitalizowanej przez CAMO RF Księdze Pamięci Republiki Komi widnieje Stanisław Wikientiewicz Opiala ur. 1912r. Owe księgi pamięci zawierają zwykle dane poległych żołnierzy, brak jednak informacji o miejscu i dacie śmierci, możliwe zatem, że ta konkretna ujmuje żołnierzy wysłanych przez lokalne wojenkomaty.

Opracowano w oparciu o Materiały CAMO RF.

Dodatkowe zdjęcia:

Oberhard Aleksander syn Izydora

Data i miejsce urodzenia: 1920r. (01.01.1919r.), Irkuck.

Narodowość: Polak.

Wykształcenie:

Cywilne:

matura – 1937r., Leningrad;

I rok Akademii Medycznej, Moskwa.

Praca i służba wojskowa przed bitwą pod Lenino:

1923r. – rodzina przeniosła się do Leningradu.

1938r. – po aresztowaniu i śmierci Izydora Oberharda relegowany z Akademii Medycznej i skierowany do Kazachstanu na stanowisko kierowcy w kopalni złota.

06.1941r. – zgłosił się na ochotnika do służby w Armii Czerwonej. Odrzucony jako syn „wroga ludu”.

Następnie powrócił do Leningradu, gdzie mieszkał przy ul. Róży Luksemburg 19.

03.07.1941r. – zmobilizowany przez Pietrogradzki RWK w Leningradzie, wysłany do 4 pułku artylerii.

Następnie jako kierowca wojskowy – pracownik cywilny, woził zaopatrzenie „drogą życia” przez Jezioro Ładoga.

1941-42 – brał udział w obronie Leningradu.

Od 05.1943r. w WP.

Szeregowiec, szofer dowódcy pułku, 2pp.

Udział w bitwie pod Lenino:

Szeregowiec, szofer dowódcy pułku, 2pp.

Z wniosku odznaczeniowego na medal „Za odwagę”:

„Brał udział w walkach 12 i 13.10.1943r. pod wsią Połzuchy.

Będąc szoferem dowódcy pułku [ppłk. Gwidona Czerwińskiego] śmiało, ryzykując życiem wykonywał wszystkie rozkazy i zadania. Dostawszy się pod bombardowanie we wsi Misiejewo nie porzucił samochodu nie bacząc na bliskie eksplozje bomb lotniczych, ale dowiózł samochód do miejsca ukrycia i znajdował się przy nim do końca nalotu. Nie jednokrotnie trafiał pod ostrzał artyleryjski. Umiejętnie lawirując zdołał uratować życie dowódcy pułku i uniknąć poważnych uszkodzeń samochodu, zawsze dokładnie na czas dojeżdżał na miejsce przeznaczenia. Oberhard dał przykłady odwagi, gotowości do poświęcenia w imię ocalenia życia dowódcy pułku, opanowania i wytrwałości.”

Służba i praca po bitwie pod Lenino:

Po Lenino kontynuował służbę jako szofer, a następnie kierowca czołgu.

Od 07.1944r. adiutant gen. Czerwińskiego w 1BZmot.

Udział w walkach o Berlin.

Od 1945r. w WOP w stopniu porucznika jako dowódca odcinka w Trzebieży.

Następnie kapitan, pomocnik szefa wydziału WOP.

1949r. – uznanie polskiego obywatelstwa.

W latach 50. był naczelnikiem wydziału transportu WOP.

1968r. – zwolniony ze służby.

Odznaczenia (jakie, kiedy i za co):

Polskie:

Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski;

Order Sztandaru Pracy II klasy;

Złoty Krzyż Zasługi;

Srebrny Krzyż Zasługi (dwukrotnie);

Krzyż Bitwy pod Lenino;

Srebrny medal „Zasłużonym na Polu Chwały” – 09.04.1946r.;

Medal Zwycięstwa i Wolności;

Medal “Za Odrę, Nysę, Bałtyk”;

Medal “Za udział w walkach w obronie Władzy Ludowej”;

Brązowy medal “Za zasługi dla obronności kraju”;

Złoty medal “Zsiły Zbrojne w służbie ojczyzny”;

Srebrny medal “Zsiły Zbrojne w służbie ojczyzny”;

Brązowy medal “Zsiły Zbrojne w służbie ojczyzny”;

Medal dziesięciolecia Polski Ludowej;

Odznaka za rany i kontuzje;

Odznaka Kościuszkowska;

Odznaka Grunwaldzka.

Radzieckie:

Medal „Za odwagę” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino (patrz wyżej).

Medal “Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej;

Medal “XXX lat radzieckiej Armii i Marynarki”

Rany i kontuzje: Ranny dwukrotnie w czasie wojny.

Data i miejsce śmierci: 09.05.1995r.

Dodatkowe informacje:

Był Synem prof. Izydora Oberharda i Klaudii (z. d. Kałusowska) – zesłańców syberyjskich.

Żonaty z Franciszką (z d. Wołosowicz, ślub w 1949r.).

Przed mobilizacją był członkiem Komsomołu.

Opracowano w oparciu o materiały CAMO RF oraz artykuły ze strony https://oberhard.com/

Na stronie zobaczyć można także zdjęcia Alesandra Oberharda. Niestety, moja wiadomość wysłana na adres ze strony pozostała bez odpowiedzi. Wobec braku zgody, zdecydowałem się nie publikować tutaj zdjęć z tej strony.

Dodatkowe zdjęcia:

Niedźwiecki (Niedźwiedzki) Józef syn Antoniego

Data i miejsce urodzenia: 1916r., Żarki, woj. Ślądkie (?)*

Narodowość: Polak(/Żyd?)*

Wykształcenie: Wyższe – inżynier chemik (?)*

Praca i służba wojskowa przed bitwą pod Lenino:

Po 1939r. Trafił do ZSRR, mieszkał w Berezynkach w Woroszyłowskim Rajonie Obłasti Mołotowskiej.*

05.1943r. – zmobilizowany przez Woroszyłwski RWK Mołotowskiej Obłasti.*

22.05.1943r. – skierowany do formującej się Polskiej Dywizji Piechoty.*

Od 06.1943r. w WP.

Prawdopodobnie wysłany na kurs oficerski.

Przed Lenino nie otrzymał stopnia oficerskiego, ale objął oficerskie stanowisko.**

Udział w bitwie pod Lenino:

Szeregowiec/bez stopnia, zastępca dowódcy plutonu baterii 76mm, 1pp.

Z wniosku odznaczeniowego na medal „Za odwagę”:

„Szeregowy Niedźwiedzki Józef, w czasie walki 13 października 1943 roku w rejonie miasteczka Lenino, w nadzwyczaj trudnych warunkach – na otwartym polu, pod silnym ogniem przeciwnika osobiście udzielał pierwszej pomocy rannym na polu walki i wynosił ich w ukrycie.

W czasie tejże walki zabity został dowódca działa, któremu groziło niebezpieczeństwo. Niedźwiedzki zastąpił dowódcę działa i umiejętnymi działaniami kontynuował prowadzenie ognia do przeciwnika i w dobrym stanie wyprowadził działo na nowe pozycje ogniowe.”

Służba i praca po bitwie pod Lenino:

Od 17.10.1943r. – zastępca dowódcy kompanii ds. polityczno-wychowawczych, 3 kompania moździerzy 82mm, 3 batalion, 1pp.

Między 28.10 a 11.11.1943r. – awans do stopnia chorążego.

Na stanowisku pozostawał prawdopodobnie do 12.1944r., w międzyczasie otrzymując awans do stopnia podporucznika.

Od 6.12.1944r. – porucznik, zastępca dowódcy baterii ds. polityczno-wychowawczych, pułkowa bateria dział przeciwpancernych 45mm.

Udział w walkach o Pragę, następnie o lewobrzeżną Warszawę

Od 12.02.1945r. – porucznik, zastępca dowódcy batalionu do spraw polityczno-wychowawczych, 3 batalion, 1pp.

Udział w walkach w rejonie Wału Pomorskiego i na Pomorzu Zachodnim.

Udział w walkach nad Odrą i za Odrą.

Po sforsowaniu Odry organizował obronę na prawym brzegu podczas niemieckiego kontrataku.

Udział w okrążeniu Berlina i w walkach w samym Berlinie.

Podczas przedzierania się batalionu przez Bismarckstrasse w Berlinie miał wykryć i zlikwidować dwóch niemieckich snajperów.

W pułku służył co najmniej do 03.1946r.

Dalsze losy nieznane.

Odznaczenia (jakie, kiedy i za co):

Polskie:

Krzyż Walecznych – prawdopodobnie za udział w odparciu kontrataku na zachodnim brzegu Odry;

Krzyż Walecznych – prawdopodobnie za działania w Berlinie;

Srebrny medal „Zasłużonym na Polu Chwały”;

Brązowy medal „Zasłużonym na Polu Chwały”;

Radzieckie:

Medal „Za odwagę” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino.

Rany i kontuzje: Brak danych.

Data i miejsce śmierci: Brak danych.

Dodatkowe informacje:

*Informacje oznaczone ‘*’ pochodzą z karty ewidencyjnej punktu etapowego Woroszyłowskiego RWK. Nie ma pewności, że dotyczą one tej samej osoby (dane podane jako Niedzwiedckij Iosif A[…]icz – najbardziej wygląda jak Arewicz), natomiast wyższe wykształcenie pasowałoby do kandydata na oficera politycznego – pomimo że wg karty miał być wówczas bezpartyjny.

Jeśli jest to ta sama osoba, to prawdopodobnie tożsamy jest z posłem na sejm PRL Józefem Niedźwieckim, vel Chaimem Prajerem, ur. 11.01.1916r., którego powojenny życiorys dostępny jest na wikipedi: https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Nied%C5%BAwiecki

Informacje z artykułu na Wikipedii nie zostały uwzględnione w tym biogramie – byłoby to wtórne założenie oparte na zbieżności danych, tym razem powiązane z oryginalnym materiałem źródłowym za pośrednictwem dokumentu o niepewnym związku.

**Prawdopodobnie znalazł się w grupie podchorążych artylerii, którym gen. Berling wstrzymał awanse oficerskie po tym, jak przyłapano ich na paleniu ogniska podczas przemarszu z dyscypliną świetlną. W chwili sporządzenia wniosku odznaczeniowego (28.10.1943r.) miał jeszcze stopień szeregowego (tak wynika z treści wniosku, rubryki dotyczącej stopnia nie wypełniono). W chwili nadania odznaczenia (11.11.1943r.) był już chorążym.

W dokumentach nazwisko najczęściej pojawia się jako „Niedźwiecki”, jest to zatem przypuszczalnie poprawna forma.

Opracowano w oparciu o materiały CAMO RF oraz książkę „Pierwszy Praski” A. Krajewskiego oraz dokumenty w zbiorach autora.

Dodatkowe zdjęcia:

O szeregowych żołnierzach rzadko da się znaleźć więcej informacji. Takim przypadkiem był bohater pierwszej części tego cyklu, sierżant Kuźmin. Takim przypadkiem jest też bohater tego artykułu. Wypada jednak wspomnieć, że w przypadku czerwonoarmisty Jefrema Tokmakowa w archiwaliach zachowało się kilka dodatkowych informacji. Mimo to jednak, w jego historii więcej jest białych plam niż informacji pewnych. Ot, choćby podstawowe dane. Jefrem Iosifowicz Tokmakow. Wydawać by się mogło – zwykłe rosyjskie nazwisko. Tak rosyjskie, że we wniosku odznaczeniowym bez zastanowienia wpisano: Rosjanin. Tymczasem w karcie ewidencyjnej odznaczonego (wypełnionej „na spokojnie”, w 1947r.), w rubryce narodowość znajdujemy informację: Żyd. Czy pochodził z rodziny zasymilowanej do tego stopnia, że nazwisko i imiona od poprzedniego pokolenia były czysto rosyjskie? A może jego matka pochodziła z rodziny żydowskiej? Nie wiadomo. Ale nawet jeśli byśmy przyjęli narodowość rosyjską, to i tak urodził się na Ukrainie (na terytorium Cesarstwa Rosyjskiego). Gdzie dokładnie? Nie wiadomo. Z całą pewnością w Rajonie Pohrebyszczańskim (obecnie w Obłasti Winnickiej na Ukrainie). Ale nazwy miejscowości brak. Może pochodził z Pohrebyszcza? Wszak w mieście istniała liczna mniejszość żydowska, przetrzebiona najpierw w 1919r. w pogromie zgotowanym przez armię ukraińską, następnie zaś wymordowana do reszty przez niemieckie władze okupacyjne. Ale to również tylko domysły – równie dobrze pochodzić mógł z jednej z wielu (ponad 60) miejscowości rejonu. Dodać do tego należy jeszcze fakt, że w chwili gdy Jefrem Tokmakow się urodził, Rajon Pohrebyszczański nie istniał, co dodatkowo utrudnia potencjalną identyfikację konkretnego miejsca. Tokmakow bowiem urodził się w 1904r.

Co działo się z nim potem? Nie wiadomo. W rubryce „wykształcenie” wpisano „niższe”. Co oznacza podstawowe – pełne lub nie. Zapewne ukończył jedynie kilka klas. Podpis na karcie ewidencyjnej wygląda na postawiony z wprawą i czytelny, zatem z całą pewnością analfabetą nie był. We wniosku odznaczeniowym znajdujemy informację, że w chwili przedstawienia do odznaczenia żyjących krewnych nie miał. Być może sierotą został w wyniku działań wojennych lub masakry dokonanej przez którąś z armii przetaczających się przez te rejony (a tylko po rewolucji rosyjskiej bywali tam biali, czerwoni, czarni, Ukraińcy, Polacy, Niemcy…). Może też rodzice zginęli śmiercią naturalną albo padli ofiarą wielkiego głodu? Wiadomo tyle, że Jefrem Tokmakow w 1941r. mieszkał w Leningradzie. Może wyjechał tam szukając lepszego życia? A może faktycznie osierocony w dzieciństwie, będąc jednym z „bezprizornych” trafił do domu dziecka już na terytorium RSFRR? Wiadomo na pewno, że przed atakiem Niemiec na ZSRR nie został powołany do służby w Armii Czerwonej. Biorąc pod uwagę, ze wiek poborowy osiągnął w czasie wojny domowej, łatwo uwierzyć, ze w panującym wówczas chaosie bez problemu zdołał umknąć wszelkim komisjom szukającym rekrutów dla którejkolwiek ze stron.

Pierwszą znaną datą dzienną w życiu pozostaje zatem 5.07.1941r., kiedy to został powołany do służby wojskowej przez Leniński RWK w Leningradzie. Nie wiadomo w jakiej jednostce słuzył, ale, jak łatwo się domyślić, walczył na Froncie Leningradzkim. Tam też został 7. listopada 1941r. ciężko ranny. Kolejną znaną datą jest data kolejnej rany – tym razem lekkiej – 8. lutego 1942r.

Od 10 sierpnia 1943r. Tokmakow walczył na Froncie Centralnym, a od 15 lutego 1944r. – na 1 Białoruskim.

Niewiele wiadomo o jednostkach, w których służył. Możemy jedynie domniemywać, ze cały czas pozostawał przeciwlotnikiem. Prawdopodobnie też w chwili rozpoczęcia służby w szeregach 1Frontu Białoruskiego służył w 181 Dywizji Strzeleckiej. W ostatnich dwóch miesiącach wojny z całą pewnością był bowiem w tej dywizji celowniczym przeciwlotniczego karabinu maszynowego DSzK. W lutym 1945r., po walkach o Środę Śląską, dywizja zawróciła na wschód, kierując się na Wrocław.

To właśnie we Wrocławiu, 10 kwietnia szeregowy Tokmakow otrzymałtrzecią i ostatnią ranę wojenną. Okoliczności nie są znane, ale Dywizja walczyła wówczas w rejonie Grabiszyna.

Rana nie mogła być zbyt poważna (opisana została jako lekka), gdyż już osiem dni później Tokmakow dokonał czynu, który przyniósł mu Order Chwały III kl. – jego najwyraźniej jedyne odznaczenie bojowe z okresu wojny.

„W walce z niemieckimi okupantami o miasto Breslau 18.4.45 roku w rejonie zakładów, podczas natarcia wysforował się ze swoim karabinem maszynowym na nasyp kolejowy i uparcie ostrzeliwywał [zastrzelił] ośmioosobową załogę ckm niemców, i przy tym karabin maszynowy został zdobyty przez nasze nacierające jednostki, tejże walce zablokował ruch piechoty przeciwnika, celnym ogniem z DSzK zabił 7 niemców [tak w oryginale].”

O jakie zakłady i nasyp chodzi? Dokładnie nie wiadomo, ale można się domyślać. 181DS w tym czasie (tj. około 10-14.04.1945r.) walczyła w w rejonie fabryki maszyn Heckamanna i Langena – czyli obecnej FAT. Praktycznie wzdłuż całe długości zakładów ciągną się tory kolejowe łączące się następnie z linią na Świebodzice, które w kierunku północno-wschodnim wznoszą się wyżej, tworząc nasyp, aż do połączenia z linią na Legnicę w okolicach „piętrowego wiaduktu” nad ulicą Grabiszyńską.

Choć nie sposób wskazać dziś dokładnego miejsca tych walk, da się określić ich przybliżony rejon:

Możliwe jest jednak także inne rozwiązanie. W dzienniku działań 181DS brak bowiem informacji 18.04.1945r. Natomiast inna mapa, z końca kwietnia 1945r. lokuje 181DS w rejonie Dworca Świebodzkiego i zakładów Linke-Hoffman (późniejszy Pafawag):

W tym drugim przypadku określenie dokładniejszej lokalizacji nie będzie jednak możliwe – zakłady były rozległe, a liczba torów kolejowych (jak widać na mapce wyżej) czyni wskazanie konkretnego miejsca praktycznie niemożliwym.

Co dalej działo się z Tokmakowem? Wojnę przeżył, prawdopodobnie kończąc wojenny szlak bojowy we Wrocławiu. Zdemobilizowany został we wrześniu 1945r.

W 1947r. pracował jako wartownik bądź stróż w Drukarni im. Jewgienii Sokołowej przy Izmajłowskim Prospekcie w Leningradzie. Trudno powiedzieć czy był Wochrowcem, czy też zatrudniała go bezpośrednio drukarnia.

Karta ewidencyjna odznaczonego wymienia oprócz Orderu Chwały III kl. nr 443253 także medal „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej”. O dziwo, nie natrafiłem na żadne wzmianki o odznaczeniu go medalem „Za obronę Leningradu” ani żadnym innym medalem kampanijnym. Albo nigdy ich nie dostał, albo otrzymał je dużo później, wiele lat po wojnie. Zarówno wniosek odznaczeniowy jak i karta ewidencyjna podają, że Tokmakow był bezpartyjny.

Nie trafiłem także na wzmiankę o odznaczeniu go 1985r. Jubileuszowym Orderem Wojny Ojczyźnianej, co pozwala sądzić, że zmarł wcześniej.

Tak jak wczesne lata, tak i większość powojennego życia zdobywcy Festung Breslau Jerema Tokmakowa niknie w mrokach historii.

Autor: Kamil Szustak

Dziesiątego stycznia na zaproszenie Gruppe Mergen wzięliśmy udział w manewrach opartych o wydarzenia z zimy 1945r. Wcieliliśmy się początkowo w rolę grupy pościgowej podążającej śladem wycofujących się do Złotowa jednostek łotewskich.

Choć całość odbywała się na Górnym Śląsku, udało się znaleźć teren pod względem rzeźby i roślinności bardzo podobny do lasów Krajny Złotowskiej.

Oprócz przećwiczenia w praktyce i z realnym przeciwnikiem zagadnień omówionych na niedawnych zajęciach szkoleniowych, manewry dały nowym członkom GRH mozliwość odczucia w praktyce jak posiadane umundurowanie i wyposażenie sprawdza się w warunkach faktycznej zimy (-12C, kilkucentymetrowa pokrywa śnieżna).

O ile w marszu czy natarciu nikt nie marzł, o tyle dość szybko można było się przekonać, że pozostawanie w obronie nie należy do przyjemności. Oczywiście aparat polityczny wykorzystał okazję do przypomnienia, że regulaminy przewidują przejście do obrony jedynie na rozkaz wyższego dowództwa.

Rozbiwszy i wziąwszy do niewoli grupę wrogich niedobitków, nasza grupa pościgowa wpadła niestety w zasadzkę innej grupy przeciwnika.

Na koniec wszyscy uczestnicy spożyli posiłek złożony z posiadanych zapasów, rozgrzali sie nieco przy ognisku i rozjechali się do domów.

Nadzin (Guman) Stanisław syn Klemensa (Kalmana)

Data i miejsce urodzenia: 28.08.1914r.

Narodowość: Polak.

Wykształcenie: Wyższe – magister prawa (UW) – 1936r.

Praca i służba wojskowa przed bitwą pod Lenino:

1937r. – 1939r. – pracownik Banku Dyskontowego w Warszawie.

Równolegle pisał słuchowiska radiowe.

Po 1939r. W ZSRR, pracował jako inspektor podatkowy.

Po 22.06.1941r. Pracował jako dziennikarz w lokalnych gazetach.

1942r. – zmobilizowany do służby w Armii Czerwonej (brak bliższych danych).

Od 06.1943r. w WP.

Początkowo wyznaczony zastępcą dowódcy ds. polityczno-wychowawczych w 2 kompanii fizylierów, 3pp (dowódca: por. Lew Połzun).

Od 09.1943r. chorąży, zastępca dowódcy samodzielnej kompanii zwiadu, 1DP.

Udział w bitwie pod Lenino:

Chorąży, zastępca dowódcy samodzielnej kompanii zwiadu ds. polityczno-wychowawczych, 1DP.

Z wniosku odznaczeniowego na medal „Za zasługi bojowe” (ostatecznie na jego podstawie nadano medal „Za odwagę”):

„Chorąży Nadzin(,) zastępca dowódcy kompanii do spraw politycznych wychował swoją kompanię na mężnych i odważnych żołnierzy[.]

Żołnierz-poeta napisał kilka utworów, które mobilizowały masy żołnierskie do walki z poświęceniem. Dobry żołnierz, chorąży Nadzin w czasie walki znajdował się bez przerwy na pierwszej linii[,] gdzie był przykładem męstwa. W działaniach bojowych w dniach 12-14-X-1943 pod m. Lenino dał się poznać jako waleczny żołnierz.”

Służba i praca po bitwie pod Lenino:

Po bitwie został zastępcą dowódcy batalionu szkolnego 1DP ds. polityczno-wychowawczych.

Od 02.1944r. redaktor, „Żołnierz Wolności”.

Od 04.1944r. Redaktor, „Głos Żołnierza”.

Od 08.1944r. Szef oddziału prasowego NDWP i korespondent wojenny.

Po 22.07.1944r. pracował w Polskim Radiu.

01.05.1946r. – 10.1950r. – attache wojskowy, Sztokholm.

09.1950r. – 10.1960r. – komendant kursu specjalnego, II Oddział Sztabu Generalnego WP.

1958r. – 1960r. – szef oddziału prasowego GZP WP.

1963r. – 1967r. – redaktor naczelny, „Żołnierz Polski”.

W 1968r. Zwolniony z WP ze względu na pochozenie.

Przeszedł w stan spoczynku w stopniu pułkownika.

Odznaczenia (jakie, kiedy i za co):

Polskie:

Krzyż Grunwaldu III kl. – 1945r.;

Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski;

Krzyż Walecznych;

Brązowy medal “Zasłużonym na Polu Chwały” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino.

Radzieckie:

Medal „Za odwagę” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino (patrz wyżej).

Rany i kontuzje: Brak danych.

Data i miejsce śmierci: 10.12.1970r., Warszawa.

Dodatkowe informacje:

Według A. Srogi był „malutki i wąsaty”.

Członek PPR od 1944r.

Usunięty z PZPR w 1968r. Ze względu na pochodzenie.

Był żonaty z Wandą Gojawiczyńską (1920-1994).

Opracowano w Oparciu o materiały CAMO RF, BIP IPN oraz książkę „Początek drogi. Lenino” A. Srogi.

Dodatkowe zdjęcia:

Muszkat Marian syn Mendla

Data i miejsce urodzenia: 20.11.1909r., Suwałki.

Narodowość: Żyd/Polak.

Wykształcenie:

Cywilne:

I LO w Suwałkach – 1927r.

Uniwersytet Warszawski (Prawo i Polonistyka) – studia kontynuowane we Francji.

Uniwersytet w Nancy – inżynier ekonomista – 1931r.

Uniwersytet w Nancy – doktor prawa – 1936r.

Wojskowe:

Kursy oficerów polityczno-wychowawczych – 1943r.

Uniwersytet Warszawski – doktor habilitowany nauk prawnych – 1950r.

Praca i służba wojskowa przed bitwą pod Lenino:

W czasie studiów w Warszawie zatrudiany jako pracownik umysłowy w przemyśle.

W 1939r. Wyjechał do Wilna.

W 06.1941r. wyjechał do obwodu Gorkowskiego RSFRR.

1941r. – pracownik umysłowy zatrudniony w rolnictwie.

1942-1943r. – wykładowca, Instytut Pedagogiczny, Kyzyłorda, Kazachska SRR.

Od 07.1943r. w WP.

Lektor pułku, kolejno 1pp, 3pp i 1pcz.

Udział w bitwie pod Lenino:

Podporucznik, lektor pułku, 3pp.

Z wniosku odznaczeniowego na medal „Za odwagę”:

„Podporucznik Muszkat M. w czasie walk 12-13 października 1943r. pełnił obowiązki lektora 3 pułku piechoty i znajdował się cały czas w szykach bojowych pododdziałów [pułku].

12 października 1943r. w czasie nocnej walki w rejonie miasteczka Lenino, kiedy niemieckie oddziały podjęły prubę okrążenia z lewej flanki 2. batalionu 3. pułku piechoty, zaczeli go ostrzeliwywać, podporucznik Muszkat M. energicznie organizował obronę batalionu, skierował kilka czołgów na lewą flankę i dzięki temu zlikwidował niebezpieczeństwo.”

Służba i praca po bitwie pod Lenino:

Po bitwie był lektorem pułku w 1pcz.

Od 1944r. – W wydziale polityczno-wychowawczym 1BP.

1944r. – instruktor polityczno-wychowawczy, sztab Kwatermistrzostwa 1AWP.

07-09.1944r. – radca prawny, sąd wojskowy 1AWP.

22.09.1944r. – awans do stopnia kapitana.

09.-12.144r. – sędzia, Najwyższy Sąd Wojskowy.

01.1945r. – awans do stopnia majora.

01.1945r. – Szef Wydziału Ustawodawczo-Prawnego, Wydział Sądownictwa Wojskowego RON.

1945-1949r. – wiceprezes Najwyższego Sądu Wojskowego.

12.1946r. – zwolniony do rezerwy w stopniu pułkownika.

1946r. – Szef Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. M. in. Delegowany do brytyjskiej strefy okupacyjnej Niemiec.

W latach 50. rozwijał karierę naukową na UW jednocześnie będąc redaktorem dwutygodnika „Prawo i Zycie”

1950-1954 – wykładowca na UW, CSP, ASG i PISM.

1954r. – obserwator – członek misji międzynarodowej w Korei.

W 1957r. Wyjechał do Izraela.

Wykładał na Uniwersytecie w Tel-Awiwie.

W 1961r. Był doradcą i koordynatorem podczas organizacji procesu Eichmanna.

Odznaczenia (jakie, kiedy i za co):

Polskie:

Order Krzyża Grunwaldu – 1945r.

Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski – 1945r.

Brązowy medal „Zasłużonym na Polu Chwały” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino.

Medal Zwycięstwa i Wolności.

Medal Dziesięciolecia Polski Ludowej – 1955r.

Radzieckie:

Medal „Za odwagę” -11.11.1943r. – za działania pod Lenino (patrz wyżej).

Medal „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej”.

Rany i kontuzje: Brak danych.

Data i miejsce śmierci: 30.09.1995r., Hajfa, Izrael.

Dodatkowe informacje:

Członek PPR od 1945r.

Autor licznych artykułów prawniczych.

Opracowano w oparciu o materiały CAMO RF oraz artykuł:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Marian_Muszkat

(dostęp 202601122233)

Dodatkowe zdjęcia:

Moszkowicz (Moszkiewicz) Henryk syn Abrama

Data i miejsce urodzenia: 1920r.

Narodowość: Polak.

Wykształcenie: Brak danych.

Praca i służba wojskowa przed bitwą pod Lenino:

Od 06.1943r. w WP.

Dowódca drużyny, samodzielna kompania fizylierów, 1pp.

Udział w bitwie pod Lenino:

Kapral, dowódca drużyny, samodzielna kompania fizylierów, 1pp.

Z wniosku odznaczeniowego na medal „Za odwagę”:

„W walkach [Dopisane: 12.10.43 w rejonie m. Lenino] okazał wielkie męstwo.

Wziął do niewoli czterech niemców [tak w oryginale].”

Służba i praca po bitwie pod Lenino:

Po bitwie pozostał w pułku.

Brak danych.

Odznaczenia (jakie, kiedy i za co):

Polskie:

Srebrny medal „Zasłużonym na Polu Chwały”;

Brązowy medal „Zasłużonym na Polu Chwały”;

Radzieckie:

Medal „Za odwagę” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino (patrz wyżej).

Rany i kontuzje: Brak danych.

Data i miejsce śmierci: Brak danych.

Dodatkowe informacje:

Opracowano w oparciu o materiały CAMO RF oraz książkę „Pierwszy Praski” A. Krajewskiego.

Dodatkowe zdjęcia:

Michalak Klemens syn Bolesława (?)

Data i miejsce urodzenia: 1908r.

Narodowość: Polak.

Wykształcenie: Brak danych.

Praca i służba wojskowa przed bitwą pod Lenino:

Przed wojną był przewodniczącym Związku Zawodowego Robotników Budowlanych i działaczem KPP.

Więziony za działalność komunistyczną.

Od 25.05.1943r.(?) w WP.

Od 15.05.1943r. (?) podporucznik, zastępca dowódcy dywizjonu ds. polityczno-wychowawczych, 2 dywizjon, 1pal.

Od 29.08.1943r. podporucznik/porucznik, zastępca dowódcy pułku ds. polityczno-wychowawczych, 1pal.

Udział w bitwie pod Lenino:

Porucznik, zastępca dowódcy pułku ds. polityczno-wychowawczych, 1pal.

Z wniosku odznaczeniowego na medal „Za odwagę”:

„12 i 13 października 1943 roku w czasie walk pod Lenino pod huraganowym ogniem artylerii i bombardowaniem, wzorowo prowadził pracę polityczną wśród żołnierzy pułku. W czasie przygotowania artyleryjskiego przed natarciem osobiście koryguje ogień swoich baterii. Osobistą odwagą daje przykład artylerzystom.”

Służba i praca po bitwie pod Lenino:

Na stanowisku pozostawał do 23.02.1944r.

12.05 – 16.07.1944r. – Zastępca dowódcy pułku ds. polityczno-wychowawczych, 2 pułk ułanów.

Dalsze losy nieznane.

Odznaczenia (jakie, kiedy i za co):

Srebrny medal „Zasłużonym na Polu Chwały” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino;

Medal „Za odwagę” – 11.11.1943r. – za działania pod Lenino (patrz wyżej).

Rany i kontuzje: Brak danych.

Data i miejsce śmierci: Brak danych.

Dodatkowe informacje:

Opracowano w oparciu o materiały CAMO RF oraz książki „1 Berliński Pułk Artylerii Lekkiej” E. Kospath-Pawłowskiego i „Hej, Hej, Ułani…” E. Kospath-Pawłowskiego, S. Pataja i M. Szczurowskiego.

Dodatkowe zdjęcia: