Artykuł pierwotnie ukazał się w początkach 2019r. na dawnej stronie GRH, na portalu dobroni.pl (https://dobroni.pl/artykul/czerwonoarmisci-w-wojsku/561931). Akurat tak się złożyło, że gdy przenosiłem zawartość na nową stronę, w moje ręce trafił drugi zestaw dokumentów po majorze Pietrzykowskim. W związku z tym postanowiłem artykuł uzupełnić o nowe dane, do tego czasu część szóstą cyklu pozostawiając niedostępną. Ponieważ jednak przez ten czas artykułu nie uzupełniłem, zdecydowałem się pozostawić go w dotychczasowej formie, na końcu dodając suplement wraz ze zdjęciami dodatkowych materiałów.

W poprzednich odsłonach serii starałem się oprzeć na literaturze i na dokumentach z archiwów radzieckich. Niestety, jak pokazał choćby przypadek sierżant Bałaszowej, nie zawsze jest to możliwe. W przypadku majora Stefana Pietrzykowskiego zdawało się, że nie będzie problemu – służył w jednej z pierwszych jednostek Wojska Polskiego na Wschodzie, więc literatury nie brakuje, a do tego był oficerem Armii Czerwonej, więc powinno się udać pozyskać arkusz ewidencyjny z CA MO RF. Niestety, jedyną wzmiankę w literaturze znalazłem w monografii 1 pal, gdzie porucznik Pietrzykowski figuruje w spisie oficerów, a w archiwum nie udało się odnaleźć ani arkusza, ani nawet karty ewidencyjnej starego typu (prawdopodobnie dlatego, że służbę w radzieckich siłach zbrojnych zakończył w Marynarce Wojennej, a dostęp do arkuszy ewidencyjnych w Gatczynie jest, póki co, niemożliwy). Jednak wśród dokumentów pozostałych po oficerze znalazłem jeden punkt zaczepienia – list z Muzeum Bohaterskiej Obrony i Wyzwolenia Sewastopola z podziękowaniem za ofiarowane pamiątki. Ze zdziwieniem odkryłem, że muzeum w dalszym ciągu działa i, co więcej, bez problemu udało mi się nawiązać kontakt i otrzymać kopie zachowanej w muzeum spuścizny weterana. Pozwoliło to uzupełnić większość luk w jego życiorysie.

Czasami niestety nawet posiadając szeroki zakres dokumentów z różnych źródeł trudno ustalić chociaż podstawowe fakty. Na przykład taki szczegół jak data urodzenia. W przypadku późniejszego oficera mundurowego 1 pal, dokładnie połowa źródeł podaje rok 1902, a druga połowa – 1901. Można by spróbować zaufać temu źródłu, które podaje datę najdokładniejszą – w tym wypadku byłaby to książeczka pracy z 1935r., podająca jako datę urodzenia wrzesień 1902 roku. Problem w tym, że sam oficer w kwestionariuszu wypełnionym w roku 1984 podawał, że urodził się w 1901r. Podobnie rzecz ma się z miejscem urodzenia, chociaż wobec faktu, że tylko wypis z ewidencji wojskowej podaje Warszawę, możemy przyjąć, że zgodnie z pozostałymi źródłami urodził się w Zawichoście. Z informacji otrzymanych z muzeum wynika jednak, że rodzina wkrótce przeniosła się do Warszawy i być może stąd wzięła się pomyłka.

O jego rodzicach nie wiadomo wiele, z informacji muzeum wiadomo, że jego ojciec, Piotr Pietrzykowski, był stolarzem.

Niewiele także wiadomo o odebranym przezeń wykształceniu – książeczka pracy podaje wykształcenie średnie, jednak raczej nie było ono pełne, gdyż już w 1915 roku (a więc przyjmując datę urodzenia 1901 – w wieku 14 lat) został zmobilizowany do prac przy budowie umocnień i wkrótce, wraz z wycofującym się 14 Korpusem, znalazł się w Rosji. W tym momencie ponownie wersje się różnią – z krótkiego życiorysu sporządzonego przez pracowników muzeum wynika, że od wiosny 1916 roku pracował jako chłopiec kuchenny na parostatku na Wołdze, a później w tym samym zawodzie w hotelu „Birża” w Kazaniu, podczas gdy z książeczki pracy, choć niejednoznacznie, wynika, ze od maja 1915 do września 1918r. pracował latem jako uczeń kucharza na Wołdze, a zimą w hotelu w Kazaniu. Według książeczki, brak dokumentów potwierdzających zatrudnienie, toteż raczej niemożliwym będzie ustalenie jak było naprawdę. W 1918r. został współpracownikiem partii i w październiku tego roku otrzymał stanowisko pisarza lub sekretarza w Ujezdnym Komitecie Komsomołu w Swijażsku (Miasto w Tatarstanie, u ujścia Swijagi do Wołgi). W 1919r. został pełnoprawnym członkiem partii, a w czerwcu tego roku został wybrany przewodniczącym komitetu RKSM. Co ciekawe, sam weteran w 1983r. podawał, że w Swijażsku był pisarzem w Rejonowym Komisariacie Wojskowym, informacja ta jednak nie znajduje potwierdzenia w innych dokumentach.

Praca w Komsomole chyba jednak niezbyt mu odpowiadała, gdyż wkrótce (we wrześniu 1919) zgłosił się na ochotnika do Armii Czerwonej i został żołnierzem samodzielnego batalionu narciarzy. Z dokumentów wynika, że do batalionu zgłosiło się wówczas wielu komsomolców ze Swijażska, prawdopodobnie był to więc efekt jakiejś większej akcji propagandowej. W szeregach batalionu przebył cały jego szlak bojowy od Nowosybirska do Irkucka, tocząc walki przeciwko wojskom generała Kołczaka. Po zwycięstwie nad „białymi” na Syberii, narciarzy batalionu włączono w skład 51 Dywizji Strzeleckiej Bluchera. Stefan Pietrzykowski został tam skierowany do dywizyjnej szkoły partyjnej, po ukończeniu której otrzymał stanowisko politruka 6. Kompanii 456. pułku strzeleckiego. Razem z dywizją trafił na Krym. Tam wziął udział w walkach na przyczółku Kachowskim i w szturmie Perekopu, gdzie został ranny. Następnie brał udział w walkach z siłami generała Wrangla o Sewastopol. Po zakończeniu walk został skierowany na granicę z Rumunią.

W 1922r., po zakończeniu wojny domowej, wysłany został do Odesskiej Szkoły Artylerii im. Frunzego, którą ukończył w roku 1926, po czym skierowano go na stanowisko dowódcy plutonu artylerii w twierdzy kronsztadzkiej, podległej Obronie nabrzeżnej Floty Bałtyckiej. Prawdopodobnie w październiku 1929 roku został zdemobilizowany z powodu choroby.

Po zakończeniu służby wojskowej szukał rozmaitych sposobów zarobkowania w Leningradzie. Już w grudniu 1929r. został współpracownikiem „specjalnego rejestru” w Leningadzkim oddziale Sowkina (Przedsiębiorstwo obejmujące cały rynek filmowy w ZSRR, zlikwidowane w 1930r.). Już po czterech miesiącach znalazł zatrudnienie jako mechanik w Leningradzkim Państwowym Zakładzie Optyczno-Mechanicznym (GOMZ, później LOMO, znany radziecki producent optyki a także sprzętu fotograficznego) jako mechanik. Prawdopodobnie sprawdzał się w tym zawodzie, chociaż brakowało mu doświadczenia, bo w październiku został wysłany na kurs do Trustu Tłuszczowego w Wołogdzie, gdzie następnie odbywał praktyki. W marcu 1931r. powrócił na stanowisko mechanika w GOMZ, gdzie pracował do chwili zwolnienia na własne życzenie w listopadzie 1934r. Prawdopodobnie w 1932 lub 1933r. zawarł związek małżeński z Elżbietą Łapszyną. W 1934r. przyszła na świat ich córka- Lucyna.

Od razu po zakończeniu pracy w zakładach optycznych podjął pracę jako mechanik w Instytucie Fotografii Lotniczej, niestety już w lutym roku następnego został zwolniony ze względu na obcięcie etatów. Szczęścia do stałej pracy nie miał – wprawdzie już miesiąc później został przewodniczącym Zamkniętej Spółdzielni Pracowniczej (ZRK) Pracowników Organów Sprawiedliwości, ale została ona w sierpniu 1935r. zlikwidowana, przez 3 miesiące pracował jeszcze jako przewodniczący komitetu likwidacyjnego Spółdzielni. Prawdopodobnie sprawował się dobrze, gdyż w grudniu został inspektorem Leningradzkiego Związku Towarzystw Konsumenckich (LSPO, instytucja nadrzędna względem zlikwidowanego ZRK), jednak w styczniu 1936r. skierowano go do pracy w zarządzie kadr zjednoczenia przemysłu galanteryjnego „Lengalpromsojuz”. W przemyśle galanteryjnym pracował na różnych stanowiskach do września 1937r., kiedy to ponownie zwolnił się na własną prośbę. W zachowanych dokumentach brak informacji o zajęciu po tej dacie, życiorys z muzeum wspomina po prostu o pracy w leningradzkich przedsiębiorstwach w latach 1930-1941. Jedyna informacja z tego okresu, na jaką trafiłem, to narodziny syna Stanisława w 1938r.

Po ataku Niemiec na ZSRR Stefan Pietrzykowski został, pomimo stanu zdrowia, powtórnie zmobilizowany i ponownie objął stanowisko dowódcy plutonu w 13 Samodzielnym Dywizjonie Artylerii Kronsztadzkiej Obrony Nabrzeżnej. Ciekawostką jest fakt, że w dokumentach identyfikacyjnych wystawionych mu w tym czasie cały czas figurował jako „dowódca rezerwy”, co wskazuje, że przynajmniej na początku nie dokonano oficjalnej weryfikacji stopnia.* W szeregach dywizjonu wziął udział w obronie Leningradu, jednak na przyznanie właściwego medalu kampanijnego musiał czekać aż do 1982r. Warto wspomnieć, że Niemcy nigdy nie zdobyli Kronsztadu, który stanowił ważny punkt radzieckiej obrony w rejonie i bazę dla okrętów Floty Bałtyckiej.

Zachowane dokumenty wskazują, że w początkach 1943r. (a wiec jeszcze rok przed końcem blokady Leningradu), trafił do Moskwy, skąd skierowano go na dalszą służbę do Saratowa, na nieustalone stanowisko. Już dwa miesiące później, ze względu na deklarowaną narodowość i znajomość języka polskiego otrzymał skierowanie do Sielc nad Oką do tworzącej się Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Nie udało się ustalić, czy zgłosił się na ochotnika, czy też został do Wojska Polskiego skierowany.

Ze względu na artyleryjskie doświadczenie, szybko skierowano go do 1 pułku artylerii lekkiej, gdzie jednak uznano go za niezdolnego do służby liniowej ze względu na stan zdrowia i powierzono mu stanowisko oficera mundurowego pułku.

Jak wskazują zachowane podziękowania, Stefan Pietrzykowski przebył cały szlak pułku – od Lenino, przez walki na Pradze i w Warszawie i Pomorze zachodnie aż do Berlina.

Jak wspomniałem, w dostępnej literaturze nie udało mi się odnaleźć bardziej szczegółowych wzmianek o jego służbie w pułku, dowództwo jednak musiało być z niego zadowolone, gdyż w 1946r. odznaczono go Srebrnym medalem „Zasłużonym na Polu Chwały” – najprawdopodobniej za całokształt wojennej służby. W 1945r., w przeciwieństwie do większości oficerów z Armii Czerwonej, porucznik Pietrzykowski podjął decyzję o pozostaniu w Polsce. Decyzja prawdopodobnie nie była łatwa – kraj był zniszczony, a w związku radzieckim (wówczas już w Żytomierzu) pozostawała żona i dwoje dzieci oficera. We wrześniu 1945r. uzyskał trzydziestodniowy urlop, który poświęcił na spotkanie z rodziną i załatwianie formalności ewakuacyjnych. Jak wskazuje zachowane pismo rejonowego pełnomocnika PKWN do spraw ewakuacji w Równem, do odpowiednich władz polskich i ukraińskich, sprawa nie była taka prosta. Mimo jednak przejściowych trudności, udało mu się do Polski sprowadzić nie tylko żonę i dzieci, ale także teściową (teść zmarł w 1940r.). Możemy jedynie spekulować co do podstaw decyzji o pozostaniu w Polsce, warto jednak zauważyć, ze oficer ten nie skorzystał z prawa do otrzymania nieruchomości na Ziemiach Odzyskanych, lecz osiadł w Warszawie. Możliwe zatem, że zadecydowała chęć powrotu do miasta dzieciństwa, albo też część krewnych Stefana Pietrzykowskiego przetrwała wojnę.

W 1947r.został zdemobilizowany w stopniu kapitana i na stałe zamieszkał w Warszawie. Z racji doświadczenia szybko znalazł zatrudnienie w Polskich Zakładach Optycznych jako starszy kontroler gotowych wyrobów. W 1948r. wstąpił do PPR (członkostwo w WKP(b) musiał zawiesić w 1943r., a ponieważ do ZSRR już nie powrócił, formalnie przez ten czas pozostawał bezpartyjny). W 1955r. spisał wspomnienia, które przekazał redakcji gazety zakładowej „Pod mikroskopem”, gdzie ukazał się cykl artykułów poświęconych postaci Stefana Pietrzykowskiego, wszystko jednak w latach 80. Podobno przepadło bez śladu. Pod koniec 1959r.Stefan Pietrzykowski przeszedł na emeryturę. W 1967r., z okazji rocznicy rewolucji, jako weteranowi Wojny Domowej nadano mu Order Czerwonej Gwiazdy. Co ciekawe, na przyjęcie odznaczenia radzieckiego potrzebował takiej samej zgody jak na przyjęcie jakiegokolwiek innego odznaczenia zagranicznego.

Od 1977r. aż do śmierci mieszkał w domu emeryta w Warszawie. Zmarł 29 listopada 1984r. Przedtem zdążył się jeszcze doczekać awansu na majora, a na rok przed śmiercią przekazał część swojej spuścizny Muzeum Bohaterskiej Obrony i Wyzwolenia Sewastopola.

W ciągu ponad osiemdziesięcioletniego życia doczekał się 16 odznaczeń:

Polskie:

– Srebrny medal „Zasłużonym na Polu Chwały” (1946r.);

– Medal „Za Warszawę” (1946r.);

– Medal „Za Odrę, Nysę, Bałtyk” (1946r.);

– Odznaka Grunwaldzka (1946r.);

– Pamiątkowa odznaka 1DP im. Tadeusza Kościuszki (1947r.)

– Medal „Za waszą wolność i naszą”;

– Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1963r.) – prawdopodobnie za zasługi dla ZBoWiD;

– Złota odznaka honorowa miasta stołecznego Warszawy (1967r.);

– Medal „Za udział w walkach o Berlin” (1968r.);

– Krzyż za zasługi dla ZHP (1977r.);

– Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1978r.) – prawdopodobnie za zasługi dla ZBoWiD lub jako zasłużonemu działaczowi Ruchu robotniczego;

– Brązowy medal „Za zasługi dla Obronności Kraju” (1981r.);

– Srebrny medal „Za zasługi dla Obronności Kraju” (1983r.);

– Złoty medal „Polacy w Szeregach Armii Czerwonej” (1984r.).

Radzieckie:

– Order Czerwonej Gwiazdy (1967r.) – z okazji rocznicy Rewolucji Październikowej, jako weteran Wojny domowej;

– Medal „Za obronę Leningradu” (1982r.)

– Medal „Za wyzwolenie Warszawy”;

– Medal „Za zdobycie Berlina”;

– Medal „Za zwycięstwo nad Niemcami”.

Co ciekawe, Stefan Pietrzykowski nigdy nie otrzymał Medalu Zwycięstwa i Wolności.

Autor wyraża podziękowanie pracownikom Muzeum Bohaterskiej Obrony i Wyzwolenia Sewastopola (www.sevmuseum.ru) za udostępnienie materiałów.

Uzupełnienie

Jak napisałem w wstępie, gdy zawartość strony GRH „Osiemnasty Kołobrzeski” była przenoszona na nowy adres, w moje ręce trafiło kilka dodatkowych dokumentów po majorze Pietrzykowskim i jego małżonce.

Najstarszym z nowych dokumentów jest wypis z księgi metrykalnej Soboru Andriejewskiego na Kronsztadzie z 1906r., stanowiący świadectwo urodzenia i chrztu Elżbiety Łapszynej. Oprócz daty urodzenia (29 marca 1906r.), da się z niego wyczytać kilka informacji o jej rodzicach. Aleksandr Wasiliewicz Łapszyn był rezerwistą Armii Rosyjskiej i pochodził z miasta Makarewo w Guberni Kostromskiej. Elżbieta była pierwszą córką jego i jego małżonki Marii Matwiejewej. Oboje byli wyznawcami prawosławia.

Kolejnym dokumentem jest akt ślubu, który pozwala przesunąć datę zawarcia przez Stefana Pietrzykowskiego i Elżbietę Łapszyną małżeństwa. Ślub odbył się 15 czerwca 1929r., a zatem wcześniej niż przypuszczałem. W tym czasie Stefan Pietrzykowski pełnił jeszcze służbę wojskową na Kronsztadzie. Tam też zresztą odbył się ślub.

Kolejnym dokumentem jest pismo dowódcy 1PAL, ppłk. Kumpickiego do „Filiału Głównego Zarządu Repatriacyjnego w Warszawie” (Trudno powiedzieć czy chodzi o PUR czy o instytucję radziecką) z 29 sierpnia 1945r. Pismo to daje dodatkowy wgląd w problemy jakie oficer miał wówczas ze sprowadzeniem rodziny do Polski. Wynika z niego, że ówczesny porucznik Pietrzykowski jeszcze w styczniu wysłał prośbę o pozwolenie na sprowadzenie rodziny do Polski i, ponieważ nie otrzymawszy odpowiedzi udaje się na urlop celem sprowadzenia rodziny, pozwolenie takie powinno mu być wydane do rąk własnych. Jak wiemy z późniejszych dokumentów, pozwolenie prawdopodobnie otrzymał, jednak nie był to koniec kłopotów biurokratycznych jakie Stefan Pietrzykowski napotkał próbując zamieszkać na stałe w Polsce.

Z dokumentu tego wynika także, że pierwotnie rodzina miała zamieszkać w Wygodzie koło Warszawy.

Ciekawe informacje da się wynieść także z legitymacji urzędniczej Elżbiety Pietrzykowskiej wydanej 5 listopada 1947r. w Świnoujściu. Po pierwsze, wygląda na to, ze nie było, lub brakowało legitymacji dla rodzin oficerów, toteż żonie oficera wydano legitymację uniwersalnego wówczas wzoru dla urzędników państwowych. Po drugie – legitymacja wydana została przez jednostkę wojskową 5023, czyli 1 morską kompanię saperów, co wskazuje, że w 1947r. tam właśnie pełnił służbę porucznik Pietrzykowski. Interesująca jest również data ważności – 1 stycznia 1948r. Pozwala to nieco doprecyzować moment, kiedy oficer zakończył służbę wojskową – musiało to być w listopadzie lub grudniu 1947r., w innym bowiem przypadku ważność legitymacji zostałaby w styczniu 1948r. Przedłużona.

Prawdopodobnie przy opuszczaniu Świnoujścia – ostatniego miejsca służby wojskowej – Pietrzykowskim nie pozwolono na zabranie części majątku. Świadczy o tym pismo z Ministerstwa Ziem Odzyskanych z 3 kwietnia 1948r. Informujące o uwzględnieniu odwołania w sprawie wywozu z 1 marca 1948r. Pozwala to przypuszczać, że pomimo zakończenia służby wojskowej w końcu 1947r., przeprowadzka rodziny nie była jeszcze zakończona przez kilka kolejnych miesięcy.

Kolejnym dokumentem jest akt uznania obywatelstwa polskiego wydany 25 listopada 1949r. Oprócz potwierdzenia daty i miejsca urodzenia (ale czy ostatecznie?) jako 1902r. w Warszawie , pozwala też zrozumieć dlaczego wielu polaków z radzieckim obywatelstwem nie decydowało się na pozostanie w Polsce. Stefan Pietrzykowski urodził się w Warszawie (lub Zawichoście), znał bardzo dobrze język polski, od 1943r. Służył w Wojsku Polskim, od lata 1945r. mieszkał z rodziną na stałe w Polsce, ale dopiero w końcu 1949r., dwa lata po zakończeniu służby wojskowej udało mu się zostać pełnoprawnym obywatelem RP. Ciekawostką jest też fakt, że podstawą prawną wymienioną w dokumencie jest ustawa z 20 stycznia 1920r. oraz zaznaczenie, że wcześniej musiał zostać zwolniony z obcego obywatelstwa.

Kolejne dwa dokumenty nie mówią wiele o losach samego oficera, ale dają dodatkowe informacje o jego rodzinie.

Pierwszy z nich to wyciąg z aktu urodzenia Haliny Pietrzykowskiej (młodszej siostry Stefana), urodzonej 29 października 1911r. Z dokumentu tego dowiadujemy się, że matka oficera nazywała się Marianna, z domu Szałańska (Szałapska). Drugi to metryka śmierci Wandy Szałapskiej – wskazuje, ze matka Marianny Szałapskiej zmarła 22 stycznia 1876r. Rakówce (parafia Borów, Powiat Janowski, Województwo Lubelskie). Jej rodzicami zaś byli małżonkowie Adolf i Karolina Zichfrid. Biorąc pod uwagę, że oryginalny akt zgonu prawdopodobnie sporządzono po rosyjsku, niewykluczone, że rodzina była częściowo niemiecka i oryginalnie nazwisko figurowało jako Siegfried.

Autor: Kamil Szustak

___

*W chwili przejścia Stefana Pietrzykowskiego do rezerwy, w Armii Czerwonej nie było jeszcze stopni wojskowych, jedynie odpowiadające stanowiskom tytuły służbowe „dowódców”, które często ciężko było zidentyfikować jako oficerskie lub podoficerskie.

Tą częścią chciałbym rozpocząć kolejny cykl artykułów biograficznych – tym razem poświęconych osobom, które służbę w Wojsku Polskim zaczynały we wrześniu 1939r. lub wcześniej, następnie zaś trafiły – różną drogą – do 1 lub 2 Armii Wojska Polskiego. Cykl rozwijać się będzie dość powoli, gdyż w przypadku większości „kandydatów” nie obejdzie się bez porządnych badań archiwalnych. Póki co, zaczniemy jednak od przypadku prostszego.

Andrzej Sokół urodził się 3. kwietnia 1909r. W Bachowie, gmina Krzywcza, powiat Przemyśl w Województwie Lwowskim. Tam też ukończył 4 klasy szkoły powszechnej. Jego książeczka wojskowa z 1949r. podaje zawód „robotnik” i specjalność „piekarz”. Nie wiadomo jednak dokładnie czym zajmował się pomiędzy zakończeniem edukacji a stawieniem się przed komisją poborową w 1930 roku.

W każdym razie we wrześniu 1931 roku rozpoczął służbę jako ułan w drugim szwadronie 20 pułku ułanów im. Króla Jana III Sobieskiego. Nie wiadomo, czy wyglądem zewnętrznym pasował do stereotypów utrwalonych w żurawiejkach na pułk (tym bardziej, że te bardziej popularne wersje odnoszą się do części poniżej pasa), jako że nie dysponuję żadnym zdjęciem Andrzeja Sokoła. O jego wyglądzie wiadomo tylko tyle, ze miał 168cm wzrostu (wzrost średni, raczej w górnych granicach) i mierzył 93cm w klatce piersiowej, był więc, jak na owe czasy dość postawny. Na pewno jednak w pułku spisywał się dobrze, gdyż w czerwcu 1932r. Został starszym ułanem, a we wrześniu 1933r. – kapralem. Wkrótce potem został przeniesiony do rezerwy.

Dokładnie sześć lat cieszył się życiem cywilnym, (z przerwą na czterotygodniowe ćwiczenia rezerwy jako dowódca drużyny w 20pu). 1 września 1939r. Został zmobilizowany do 10. kolumny taborów jako woźnica i po kilku dniach odszedł na front. Zbyt długo się nie nawojował, bo kolejny wpis w książeczce podaje, że już 29 września powrócił do domu.

Co działo się z nim później? Nie wiadomo. Prawdopodobnie jako podoficer i żołnierz września nie uniknął wywózek. Następna potwierdzona informacja to rozpoczęcie służby w 4 kompanii 1 pułku piechoty 23. czerwca 1943r. Początkowo pozostawał na stanowisku strzelca, co pozwala sądzić, ze nie afiszował się wówczas z przedwojenną służbą, ale jego wiedza wojskowa musiała zostać dostrzeżona. We wrześniu trafił do szkoły podoficerskiej, którą ukończył jako kapral.

W sierpniu 1944r. Trafił na kurs sanitarny, po ukończeniu którego został wyznaczony instruktorem sanitarnym. Na tym też stanowisku odszedł na front.

Książeczka podaje, że przebył szlak od Lenino do Berlina, jednak to samo źródło podaje, że na front odszedł dopiero po ukończeniu wszystkich kursów we wrześniu 1944r. Zapewne więc więc zaburzona jest chronologia i do szkoły podoficerskiej trafił dopiero po bitwie pod Lenino, tym bardziej, że dyplom awansowy z 1973r. podaje dokładnie, że Andrzej Sokół był uczestnikiem tej bitwy.

Zachowane podziękowania wskazują, ze wszystkie kolejne punkty szlaku bojowego 1pp zaliczył z całą pewnością – walki o Pragę, po których pułk doczekał się swojej nazwy wyróżniającej, walki o Warszawę, na Pomorzu Zachodnim, nad Odrą oraz o Berlin.

W międzyczasie, w kwietniu 1945r. Otrzymał awans na plutonowego.

20 listopada 1945r. Został zdemobilizowany. Według monografii 1pp, dwukrotnie był odznaczony brązowym medalem „Zasłużonym na Polu Chwały”. Dokumenty tych odznaczeń nie zachowały się, jednak wraz z całym zestawem trafił w moje ręce jeden z tych medali, bardzo zmęczona wersja produkcji radzieckiej. Jej stan oraz pochodzenie wskazują, że przynajmniej jeden z medali otrzymał jeszcze pozostając w służbie wojskowej, choć nie było to nadanie za Lenino.

Po wojnie mieszkał prawdopodobnie w okolicach Przemyśla (być może w rodzinnym Bachowie?), gdyż dyplom medalu „Zwycięstwa i Wolności” wystawiony został w 1947r. przez tamtejszą RKU. Z całą pewnością w roku 1949, gdy wydawano mu książeczkę wojskową, mieszkał już w samym Przemyślu i prawdopodobnie pracował jako piekarz.

A później? „Kto ma w głowie olej, ten idzie na kolej”. Prawdopodobnie w latach 50. rozpoczął pracę na PKP.

W 1964r. Był członkiem Ligii Przyjaciół Żołnierza, jednak brak informacji o późniejszych składkach członkowskich pozawala sądzić, że był to krótkotrwały epizod. Prawdopodobnie jednak był stałym członkiem ZBoWiD.

Ponieważ książeczka wojskowa nie wspomina o ćwiczeniach po wojnie, pewną zagadką pozostaje legitymacja odznaki „Wzorowy Żołnierz” drugiej klasy nadana przez Wojewódzki sztab Wojskowy w Rzeszowie w 1966r. Data dzienna – 9 maja, Dzień Zwycięstwa i Wolności – pozwala przypuszczać, że nadanie to było raczej dodatkową formą uhonorowania weterana. Tym bardziej, że jako stopień figuruje „plutonowy rezerwy”.

W tym samym roku wyróżniony został także Odznaką Tysiąclecia. Otrzymał też prośbę CAW o przesłanie wspomnień z walk o Berlin. Czy takowe złożył w archiwum? Nie wiadomo.

W 1967r. Wyróżniony został przez DOKP w Krakowie odznaką Przodujący Kolejarz. Jego stanowisko widnieje jako robotnik kwalifikowany.

W październiku 1973r. został mianowany starszym sierżantem sztabowym.

Najpóźniejszym zachowanym dokumentem jest legitymacja Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski z 1974r. Stan zachowania odznaczenia wskazuje, że nie było ono zbyt intensywnie noszone.

Dalsze losy Andrzeja Sokoła pozostają nieznane. Prawdopodobnie w latach 70. przeszedł na emeryturę.

Ponieważ zestaw pamiątek trafił w moje ręce gdzieś koło roku 2005, przypuszczać można, że Andrzej Sokół zmarł pod koniec lat 90. lub na początku obecnego stulecia.

Co stało się zresztą pamiątek? Czy pozostały w rękach spadkobierców? A może trafiły do innych kolekcjonerów? Nie wiadomo. Standardowo zapraszam jednak osoby posiadające dodatkowe informacje do podzielenia się nimi.

Autor: Kamil Szustak

Jak już kiedyś pisałem, największe braki Wojsko Polskie tworzone na Wschodzie miało wśród wyższej kadry oficerskiej i specjalistycznej. Jedną ze specjalności, o którą było szczególnie ciężko, byli lekarze.

Przed wojną większość lekarzy była oficerami rezerwy, stąd też na obszarach zajętych przez ZSRR, część z nich padła ofiarą szeroko rozumianej zbrodni katyńskiej. Niewiele lepiej było na terenach zajętych przez Trzecią Rzeszę – o ile w Generalnym Gubernatorstwie pozostawiono w większości polską obsadę szpitali, o tyle na terenach włączonych do rzeszy, polskich lekarzy wysyłano do obozów koncentracyjnych gdy tylko można ich było zastąpić personelem medycznym przybyłym z zachodu.

Dlatego też, jeśli przejrzymy obsadę stanowisk większości jednostek 1 i 2 AWP, zauważymy, że w służbach medycznych dominują nazwiska inne niż polskie. A służba medyczna to przecież nie tylko element jednostek frontowych. To całe zaplecze, punkty ewakuacyjne, szpitale polowe… O ile na poziomie frontu nie było problemu – polskich rannych kierowano po prostu do szpitali radzieckich, ale co działo się z nimi zanim tam dotarli? Skąd wziąć personel do obsady szpitali i punktów armijnych? Dywizyjnych?

Problem ten rozwiązano w najprostszy możliwy sposób. Część szpitali radzieckich, wraz z całą kadrą i wyposażeniem przekazano na potrzeby Wojska Polskkiego.

O takim przypadku będzie ta część. A przynajmniej – taki przypadek będzie stanowił jej tło.

Ksenia Georgijewna Kozyriewa urodziła się 15.01.1914r. w Słowiańsku Na Ukrainie. Karta ewidencyjna podaje dość ahistorycznie, że chodzi o miasto w Obłasti Stalińskiej. Cóż, równie dobrze można uznać, ze była to Obłast Doniecka lub nawet Trocka, ale nie zmieni to faktu, ze miasto, które było wówczas siedzibą władz regionalnych w 1914r. nazywało się Juzowka.

O rodzicach przyszłej oficer Wojska Polskiego wiadomo, że trudnili się rzemiosłem. Ojciec, Gieorgij, zmarł prawdopodobnie jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej. Matka, Antonina, urodziła się w 1884r. i figurowała w ewidencji jako najbliższa rodzina Ksenii jeszcze w 1948r. Rodzina deklarowała narodowość ukraińską, na co dzień jednak, jak sądzić można z dokumentów, posługiwała się językiem rosyjskim.

Ksenii prawdopodobnie wcześnie zamarzyła się kariera lekarska. W 1935r. Ukończyła medyczny fakultet robotniczy, a w 1940r. – 2. Charkowski Instytut Medyczny. Prawdopodobnie uzyskała specjalizację jako pediatra.

Po ataku Niemiec na ZSRR trafiła do Armii Czerwonej. Trudno powiedzieć, czy została zmobilizowana, czy zgłosiła się na ochotnika, ale prawdopodobnie początkowo była pracownikiem cywilnym. Od 26 czerwca pełniła funkcję ordynatora w 2343. szpitalu ewakuacyjnym Frontu Południowo-Zachodniego.

We Wrześniu 1942r. Została starszym ordynatorem w tym samym szpitalu ewakuacyjnym, ale już na Froncie Kaukaskim.

Tam też, w 1943r. Odbyła siedemdziesięciodniowy kurs chirurgi wojskowej i 29 marca tegoż roku otrzymała awans na starszego lejtnanta służby medycznej – był to jej pierwszy stopień wojskowy odnotowany w arkuszach ewidencyjnych.

Następnie, arkusz ewidencyjny odnotowuje służbę w punkcie klasyfikacji rannych (dziś powiedzielibyśmy: „triażu”) szpitala nr 2343 w Charkowskim Okręgu Wojskowym jako naczelnik odziału medycznego. Z kolei wystawione w Wojsku Polskim zaświadczenie podaje, że od 20.10.1944r. Służyła w Wojsku Polskim w punkcie ewakuacyjnym nr 8 szpitala ewakuacyjnego nr 2343 I Armii Wojska Polskiego. Wskazywałoby to, ze już wówczas szpital przekazany został pod dowództwo polskie.

Czy personel szpitala przemundurowano? Prawdopodobnie nie. 1AWP w owym czasie zaczynała już borykać się z brakami mundurowymi, które lokalnie starano się łagodzić szyjąc mundury lub korzystając z sortów zdobycznych. Personel szpitala, który częściej i tak widać było w białych fartuchach znajdował się zapewne dość nisko na liście jeśli chodzi o kolejność wydawania mundurów.

Czy personel musiał uczyć się języka polskiego? Prawdopodobnie tak, choć kwestią domysłów pozostaje, czy znaleziono wykwalifikowanego nauczyciela polskiego – znajomość terminologii medycznej była ważna, a możliwość porozumienia się z pacjentem znacząco ułatwiała stawianie diagnozy. Pomimo tego, według ewidencji wojskowej, Ksenia Kozyriewa nie znała języków obcych, a jedyny język, którym władała, to rosyjski.

Czy dobrze sprawdzała się w Wojsku Polskim? Zapewne tak. 27 kwietnia 1945r. Otrzymała awans do stopnia kapitana. Dodatkowo, za służbę odznaczona została Brązowym Krzyżem Zasługi. Niewątpliwie była to sytuacja nietypowa. Według przedwojennych zasad, których starano się wówczas przestrzegać, oficer powyżej stopnia podporucznika mógł otrzymać srebrny krzyż zasługi. Dlaczego postanowiono o przyznaniu niższej klasy? Nie wiadomo.

We wrześniu szpital 2343 przekazano pod dowództwo Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. W sformowanym na jego bazie Centralnym Szpitalu KBW objęła ponownie stanowisko starszego ordynatora. Wraz z nim, trafiła tam kapitan Kozyriewa. Podczas służby w tej jednostce, otrzymała Srebrny Krzyż Zasługi. Najbardziej prawdopodobne wydaje się nadanie na mocy rozkazu nr 54 z 23 lutego 1946r., jednak książeczka wojskowa podaje numer rozkazu 373, co może oznaczać, ze był to krzyż nadany za konkretne zasługi, zaś krzyża „pożegnanego” nie otrzymała.

W tym czasie prawdopodobnie otrzymała już mundur polski.

W maju 1946r. Powróciła do ZSRR, a 1 czerwca została przeniesiona do rezerwy.

Bezpośrednio po demobilizacji zamieszkała we Lwowie i uzyskała zatrudnienie w 7 przychodni dziecięcej.

Od stycznia 1954r. do sierpnia 1955r.pracowała jako lekarz pediatra – pracownik cywilny Armii Radzieckiej przy jednostce 54911 (prawdopodobnie jednostka wojsk lotniczych), ze składu wojsk okupacyjnych w Austrii. Za okres pracy w jednostce wystawiono jej zaświadczenie i charakterystykę:

„Tow. Kozyriewa Ksenia Georgijewna pracowała w lazarecie j.w. p[oczta] p[olowa] 54911 na stanowisku lekarza-specjalisty od lutego 1954 roku do sierpnia 1955 roku.

Za okres pracy dała się poznać jako zdyscyplinowany, cieszący się dużym autorytetem i dobrze znający swoją pracę lekarz. Będąc przewodniczącą komitetu związku zawodowego aktywnie uczestniczyła w życiu społecznym jednostki, tajemnicę wojskową i państwową potrafi chronić. Żyjąc i pracując za granicą swojej Ojczyzny utrzymywała honor i dostojeństwo Obywatela Radzieckiego.

Oddana sprawie Partii Komunistycznej i Socjalistycznej Ojczyźnie.”

Sprawa zatrudnienia w wojskach okupacyjnych jest niezwykle ciekawa, bowiem raczej rzadko zdarzało się, że wysyłano do takiej pracy ludzi przypadkowych, którzy nie musieli jej – z jakichkolwiek przyczyn – podjąć. Brak wzmianek o tej pracy w ewidencji wojskowej wskazuje, że nie została do niej powołana przez władze wojskowe. Bardziej prawdopodobne wydaje się, że mogła w międzyczasie wyjść za mąż, i że jej małżonek otrzymał skierowanie do Austrii właśnie. Niewykluczone jednak, że uznano, iż osoba, która spędziła kilka lat za granicą, służąc w obcej armii dowiodła, ze odporna jest na pokusy kapitalistycznego świata zachodniego.

Po powrocie do ZSRR ponownie zamieszkała we Lwowie, prawdopodobnie dalej pracując jako lekarz. Nigdy nie zapisała się do partii.

W 1985r. Otrzymała Order Wojny Ojczyźnianej II klasy.

Zmarła prawdopodobnie około 2012r.

Lista odznaczeń (potwierdzonych w dokumentach):

Radzieckie:

– Order Wojny Ojczyźnianej II klasy – jubileuszowe nadanie z 1985r.;

– Medal „Za obronę Kaukazu” – 1943r.;

– Medal „Za zwycięsto nad Niemcami” – 1945r.

– Medal „Za wyzwolenie Warszawy” – 1945r.

– Medal „Za obronę Kijowa” – 25.06.1961r.

– Medal „40 lat zwyciestwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej” – 1985r.

Polskie:

– Srebrny Krzyż Zasługi – nadany rozkazem 373 (data nieznana);

– Brązowy Krzyż Zasługi – nadany rozkazem 10959 (data nieznana);

– Medal „Za Warszawę” – nadany 30.03.1946r.

– Medal „Za Odrę, Nysę, Bałtyk”.

Pomimo wystawienia przez komendanta Głównego Szpitala Klinicznego WP, ppłk Finkelsztajna zaświadczeń o przysługujących odznaczeniach, najwyraźniej kapitan Kozyriewa nigdy nie wystarała się o nadanie medalu „Zwycięstwa i Wolności” i Odznaki Grunwaldzkiej.

Autor: Kamil Szustak

Powiedzmy sobie szczerze: nie jestem fanem Facebooka. Jest on dzisiaj pewną koniecznością, ma swoje zalety, ale i tak go nie lubię. Kiedyś były inne metody komunikacji, a grupy zainteresowań skupiały się wokół forów internetowych, gdzie do każdej informacji można było z łatwością dotrzeć nawet po kilku latach. Dziś znalezienie postu sprzed roku na grupie na FB graniczy z niemożliwością. Dlatego też bardzo niechętnie napiszę kolejne zdanie: Gdyby nie Facebook, pewnie nie byłoby tego artykułu.

Zaintrygowany pytaniem na grupie poświęconej radzieckim odznaczeniom postanowiłem dopytać się bliżej o przedmiot postu. Niedługo później byłem trochę uboższy, za to czekałem na przesyłkę z Ukrainy. Dotarła w miarę szybko i tak oto stałem się posiadaczem Orderu Sławy III klasy czerwonoarmisty Wincentego Mielczyńskiego.

Nie zostało więc nic innego, jak zgłębić historię tego radzieckiego Polaka.

Wincenty Mielczyński, syn Piotra, urodził się w 1914r. We wsi, która w dokumentach figuruje jako „Rodrobel” lub „Radrobel”, Rajonu Olewskiego, Obłasti Żytomierskiej. Prawdopodobnie chodzi o wieś Radowel, gdyż to jedyna o zblizonej nazwie, którą udało się znaleźć w pobliżu Olewska.

Nie jest to do końca pewne, gdyż późniejszy dokument podaje wieś Chmielowka (obecnie przedmieścia Olewska). Być może w RWK zapisano jako miejsce urodzenia – miejsce stałego zamieszkania, a może pomylono się później, gdy weteran przeprowadził się do Chmielowki? Tego się raczej, niestety, nie dowiemy. Pochodził z polskiej rodziny – zapewne chłopskiej. W karcie ewidencyjnej figuruje informacja o wykształceniu: niższe. Oznacza to wykształcenie podstawowe, pełne lub niepełne. Biorąc pod uwagę okres, na który przypadło jego dzieciństwo, prawdopodobnie skończył tylko kilka klas.

W dokumentach nie ma informacji o służbie w Armii Czerwonej przed wojną, która powinna przypadać na lata 30. Prawdopodobnie zatem z jakichś przyczyn nie został powołany, lub też żaden z wojskowych urzędników nie odnotował tego faktu. Również w 1941r. Nie trafił do Armii Czerwonej – prawdopodobnie postępy niemieckie były zbyt szybkie, by zdążył zostać zmobilizowany.

Z dokumentów wynika, ze nigdy nie zapisał się do partii.

Przypuszczalnie przed wojną pracował jako rolnik – wpierw indywidualnie, później w kołchozie im. Woroszyłowa w Radowli. Niewiele w tej kwestii zmieniła zapewne niemiecka okupacja.

Poważna zmiana zaszła dopiero wraz z powtórnym wkroczeniem Armii Czerwonej na te tereny. W listopadzie 1943r. Został przez Olewski RWK powołany do słuzby wojskowej i pod koniec grudnia skierowany jako celowniczy ckm do 1 kompanii ckm 385 pułku strzeleckiego 112 Rylsko-Korosteńskiej Dywizji Strzeleckiej odznaczonej Orderem Suworowa. Jak wskazuje nazwa dywizji, jednostka ta niedługo wcześniej wsławiła się w walkach w okolicy.

Po raz pierwszy wyróżnił się w rejonie Równego w 1944r.:

„w walkach o osadę Ugolcy ogniem swojego karabinu maszynowego obłożył załogę wielkokalibrowego karabinu maszynowego przeciwnika czym umożliwił jednostkom strzeleckim przedrzeć się do osady. W ciągu trzech dni walk zniszczył wraz ze swoją załogą do 30 żołnierzy i oficerów przeciwnika i zniszczył trzy punkty ogniowe preciwnika.”

Za te działania otrzymał wkrótce medal „Za odwagę”.

W marcu wyróżnił się po raz drugi, prawdopodobnie w walkach w okolicach Łucka:

„Wspierając natarcie 3 kompanii strzeleckiej w rejonie osady Połanowka 15.03.1944r. Ogniem swojego karabinu maszynowego zniszczył jeden punkt ogniowy przeciwnika i zniszczył do 15 hitlerowców, otwierając tym samym drogę do dalszego natarcia naszej piechoty”.

Co ciekawe, w tym wniosku jego stanowisko opisane jest jako „dowódca załogi ckm”. Pomimo tego, że zwykle była to funkcja dla podoficera, wciąż był szeregowcem.

Dowódca pułku, podpułkownik Ulianow wnioskował o nadanie Orderu Czerwonej Gwiazdy, jednak dowódca dywizji, pułkownik Gładkow zmienił rekomendację na Order Chwały III klasy.

Order Chwały III klasy nr 521807 nadano szeregowemu Mielczyńskiemu na mocy rozkazu z 6.04.1944r. Prawdopodobnie otrzymał go jeszcze podczas służby w tej samej jednostce.

Porównanie opisu zasług może budzić pewne zdziwienie – większe sukcesy wszak osiągnął w lutym, otrzymując za nie niższe odznaczenie. Może zatem wieś Połanowka, której nawet nie udało mi się znaleźć na mapie, miała większe znaczenie niż Ugolcy? A może po prostu jest to kolejny dowód na bardzo indywidualną i subiektywną ocenę kolejnych sukcesów? Lub może jest to dobry przykład tego, jak zwiększała się szczodrość dowództwa w wydawaniu odznaczeń? Nie wiadomo.

Co zaś wiadomo o dalszych losach Wincentego Mielczyńskiego? Niewiele. Kolejana wzmianka o nim w dokumentach archiwalnych pojawia się w lipcu 1944r., w spisie punktu przesyłowego Mołotowskiego RWK w Kazaniu, gdzie przybył 12.07 ze szpitala 1665 (Szpital Ewakuacyjny w Tatarskiej ASRR) i tego samego dnia przekazano go na badanie do Tatarskiego Republikańskiego Komisariatu Wojskowego. Czy był ranny? A może po prostu ciężko chorował? Dokąd skierowano go później? Tego, niestety, nie wiadomo.

Według karty ewidencyjnej odznaczonego, służbę wojskową zakończył w grudniu 1945r., wciąż pozostając w stopniu szeregowca. Wygląda więc, że dość szczęśliwie udało mu się przeżyć wojnę. Rana (o ile była to rana) była poważna, ale raczej nie pozostawiła go kaleką do końca życia. Po wojnie wrócił do rodzinnej wsi, gdzie pracował w Kołchozie im. Woroszyłowa.

Z całą pewnością żył jeszcze w 1985r., gdy otrzymał jubileuszowy Order Wojny Ojczyźnianej I klasy.

Spis z Mołotowskiego RWK wspomina o trzech członkach jego rodziny zamieszkałych w Kazaniu, gdzie, jak można sądzić, zostali ewakuowani. Niewiele jednak wiadomo o jego rodzinie. Z informacji, które udało się znaleźć wynika, że miał starszego brata – Franciszka urodzonego w 1907r., który jako szeregowiec 216 gwardyjskiego pułku strzeleckiego poległ w kwietniu 1945r., prawdopodobnie podczas walk po sforsowaniu Odry pod Kostrzynem.

Prawdopodobnie, gdyby nawet przekopać wszelkie archiwa cywilne, nie uda się dowiedzieć wiele więcej o Wincentym Mielczyńskim. Był jednym z wielu anonimowych Polaków-obywateli ZSRR. Miał może nieco więcej szczęścia. Ominęła go najwyraźniej „operacja polska”, zdołał przeżyć wojnę i wrócić w rodzinne strony. Czy w czasie wojny zobaczył Polskę? A może jednostkę, do której trafił latem 1944r. Skierowano gdzie indziej? Może w ogóle już do końca wojny pełnił służbę na tyłach? Tego się, niestety, nie dowiemy.

Pozostanie po nim pamiątka – niezbyt wysokie, choć bardzo cenione odznaczenie otrzymane za walki na Ukrainie – Order Sławy III klasy.

Dziś mało kogo interesują losy Polaków w szeregach Armii Czerwonej. Z moskiewskiego punktu widzenia to zbyt mały procent żołnierzy by zwracać nań uwagę, poza może jednostkami wybitnymi, jak marszałek Rokossowski. Dla Polaków ważniejsze są słowa-klucze – „ruscy” czy „dzicz ze wschodu”. Jakoś niechętnie chcemy zauważyć, że w Armii Czerwonej służyli także nasi rodacy.

Autor: Kamil Szustak

Specjalne podziękowania dla Arka Mykity za podrzucenie tematu.