GRH Osiemnasty Kołobrzeski

Od dłuższego czasu nasza grupa starała się zaopatrzyć w dobre kopie dokumentów tożsamości odpowiednich dla odtwarzanej formacji. Po różnych – mniej lub bardziej udanych – próbach z drukowaniem takowych domowymi sposobami czy wykonywaniem na maszynie zaświadczeń zastępczych, doszliśmy w końcu do jedynego słusznego wniosku: Trzeba to wreszcie zrobić dobrze.

Ponieważ dokument musiał być stosunkowo prosty do wykonania, a jednocześnie musiał pasować do jednostki formowanej w lecie 1944r., nasz wybór padł na książeczki czterostronicowe. Pasowały one idealnie. Po pierwsze mało skomplikowany wzór, drukowany po dwu stronach kartonika, bez dodatkowych stron. Po drugie wzór opracowano między marcem a lipcem 1944r., tylko wtedy bowiem funkcjonowała widniejąca na nagłówku nazwa 1 Armia Polska. Po trzecie zaś, mimo wprowadzenia kolejnych wzorów, funkcjonowały one jeszcze krótko po wojnie. No i dysponowaliśmy kilkoma oryginalnymi egzemplarzami.

Udało nam się znaleźć drukarnię pracującą na tradycyjnych maszynach. Po krótkich konsultacjach udało się zamówić książeczki na wzór oryginału. Pozostał tylko jeden problem – ilości. Zamówienie musiało objąć ilość przekraczającą potrzeby naszej grupy, nawet z zapasem na przyszłych członków i planowane projekty.

Tak właśnie dotarliśmy tutaj, do momentu, w którym postanowiliśmy część książeczek wystawić na sprzedaż.

Każdy egzemplarz wykonany został w oparciu o oryginał, z wykorzystaniem tych samych czcionek, na papierze jakościowo najbardziej zbliżonym do oryginalnego.

Za dodatkową opłatą (5zł) książeczki mogą zostać wypełnione danymi podanymi przez nabywcę – wypisane zostaną z użyciem pióra z wymienną stalówką z epoki, przez osobę biegłą w kaligrafii, a podpis zostanie oparty na oryginalnym podpisie z epoki (pod warunkiem, że akurat będziemy dysponować wzorem podpisu dla wybranej jednostki).

Koszt jednego blankietu wyceniamy na 30zł.

Autor: Kamil Szustak

This article is the english version of the memoires of engineer-colonel Ivan Ivanovich Svetlakov, which have been published here in Polish earlier.

A short introduction:
Ivan Ivanovich Svetlakov was born around 1917 and was one of the three children of colonel Ivan Svetlakov, WW1 and Civil War participant, who was awarded Order of the Red Banner. It is possible that this descendancy (Ivan Svetlakov Sr. worked in the OGPU Railway Security Troops after the wars) had a decicive influence on Young Vanya’s career. But let him speak for himself:

Retired colonel-engineer Svetlakov Ivan Ivanovich

In reply to the letter nr. 8/A-189 of 12.87 from the Central Archive of the Interior Troops,  107150. Moscow City, B-150.

Copy: for the Archives of the  VV MVD  for Ukrainian and Moldovan SSR.

On certain issues. Personal memoires of the armored support of the combat actions of the Interior and Border Troops in the years of the Great Patriotic War on the 2nd Ukrainian Front and of the Chekist-military operations in the Baltic Republics.

In 1937 I was called for the military service to the Armored Troops School for the Interior and Border Troops of the NKVD in the city of Leningrad. After finishing the learning course, the headmaster of the school – captain Kovalchuk and chief of staff captain Knyazev asked me in a private conversation, why did I start my military service with a two-year delay. I told them that I had been working in the repair plant nr. 104 as a foreman – head of the department. The chief of staff asked: ‘If it’s not a secret, what was your department’s area of work?’ I told him, that we would repair T-27, T-26 and BT-2, 5 tanks as well as GAZ-AA, AMO-3 and ZIS-5 cars. The chief of Staff replied: ‘Looks like this is exactly what we were looking for.’

2 or 3 days later, the chief of staff met me personally and put me into a car. I immediately [on arrival] recognized the Lenin factory, called for the head of the department and introduced him to the chief of staff. I had been in the factory few times before on delegations, so I personally knew the head of the department – an engineer 2^nd grade. The chief of staff received answers to his questions related to the repair process of T-27 tanks and we went to the Voroshilov Factory, where we also got answers to all questions of interest.

In the next 2-3 days I had to say goodbye to the second platoon of the first squadron [and] with lieutenant Kartashov and captain Yutkin and move to the technical unit of the school.

In accordance with the order, a group was formed in the school in order to control the technical condition of the T-27 tanks. The control revealed a terrible truth. In the pursuit of “jumps” and “record” setting on all the hulls the dented or even cracked bottoms were revealed. The headmaster of the school (predecessor of captain Kovalchuk) was arrested and convicted. The repairs of the T-27 tanks was undertaken by a military workshop and thanks to the repaired generators received from the Lenin Factory, all 110 tanks were restored into working order.

During the winter of 1937-1938 the new batch of BT7-A has arrived and the commanders were retrained to handling the most modern –at that time – tanks. Throughout the summer the technical unit was busy organizing, operating and providing technical support for the new vehicles. In the preparation and servicing of the BT7-A tanks an important role was played by the head of the workshops Fadyeyev, extended service starshina Kavarenskiy and me.

In winter 1938 a group of commanders with mid-grade technical education started to prepare to enroll the institutes. Major Knyazyev – the headmaster of our school and the commissar (whose name I don’t remember) learned about our plans, so they gathered us and read to us a communiqué about the new enrollment in 1939, to the military academies. Major Knyazyev himself wanted to join us, but unfortunately the medical commission did not allow him because of poor health.

The preparations carried at the unit and later, since 15^th of August carried at the academies for: Armored Troops, Chemical Defense, Air Force, Communications and Artillery assured enrollment to engineering faculties for Svetlakov, Bykov, Solovev and Guzyeyev. Unfortunately, our fifth colleague, best-prepared of us all, failed the first exam and did not get into the artillery academy. The persistent learning had begun. These years were the most solemn period and at the same time – the hardest years of my life. The end of the education was additionally heated up by the Great Patriotic War.

In May 1942 the GUVS NKVD USSR[1] has assigned me to the newly-created Central Automobile Repair Base 3 (TsARB) in the buildings of an evacuated factory that used to produce machines for fur treatment. In TsARB I became acquainted with the newly-created collective, whose members were: the chief – captain Amelin, senior lieutenants Kashin and Gitskiy, Lieutenant Prokhorov and others. With support of engineer 1^st degree Mantsvetov, engineer 1^st degree Gushchin, Rusakov, Skalattskiy and other workers of the automobile department of the GUVS, we managed to place the equipment, put the technological process to order and master the design capacity in May. As the fronts moved, the role of TsARB would decrease. The need for moving the means of repair closer to the units engaged in the combat operations would became more and more evident.

In May 1944 I was promoted to senior assistant of the chief of the department and in Kiev I was included in the Operational Group under command of colonel A. L. Zareckiy. As members of the operational group we arrived at the HQ of the 2^nd Ukrainian Front in the city of Beltsy. The following tasks were given to the operational group:

1. Make contacts with the proper directorates of the 2^nd Ukrainian Front’s HQ, organize undisturbed supply of the NKVD units in supplies, armor equipment, technical repairs, GSM[2] and other technical equipment and materials.
2. Provide direct help to the unit in the field of transport and other equipment to the new deployment points, carry the control of the technical condition of the equipment. Remove all unusable means of transport from units and take all measures to supply those units with means of transport, GSM reserve and spare parts.
3. Prepare the arriving newly-formed border regiments in the field of material-technical supply in order to deploy them in the border detachments for further deployment on the border with Romania.

During May 1944 we had managed to make contact with the automobile directorate of the Front and the OSG[3] of the Front and later:

• Receive automobiles and engines for general overhaul, all the unusable machines were collected and left at the SPAMs[4] of the Front, including those of the arriving border regiments;

• Aforementioned means of transport treated once with the GSM supply, border regiments prepared for GSM storage and repairs. Measures taken in order to increase transport combat readiness;
• In connection with equipment of the aforementioned units with new types of automobile transport by the Automobile Directorate of the Front in June-July the preliminary training of the officers in the fields of construction and operation of the Chevrolet, Ford, Studebacker, Dodge 3/4 and Willys vehicles was carried in the 3^rd Training Automobile Regiment of the 2^nd Ukrainian Front;
• The reserve of 20 tons of GSM was accumulated in the city of Beltsy in the 20^th border regiment, renamed 20^th Border Detachment, as well as 19^th, 21^st and Chernovtsy border regiments.

In the second half of June the operational group was reorganized to be the Moldovan OUVS. The Chief of automobile service major Shalmiyev, captains Tryakin, Butov, lieutenants Popov, Bruyevich and others have arrived. By the end of July the material part of the operational and border units was prepared and treated with the double reserve of the GSM and the border units [were prepared] to relocate to the new places in order to protect the state border.

The preparation of the aforementioned units was being carried on in especially harsh conditions of the 2^nd Ukrainian Front during the constant bombardment of the Beltsy railway junction during the relocation of marshal Rotmistrov’s 5^th Armor Army.

                August 1944 [saw] successful relocation of the 2^nd Ukrainian Front on the Romanian Territory, which has put new tasks ahead of the OUVS in terms of securing the combat operations of the aforementioned units:

• The border regiments (detachments) were left unsupplied by the 2^nd Ukrainian Front, while OUVS – still being at the stage of  organizing itself – was unable to supply the aforementioned units with GSM and means of technical repair. The situation of the Interior Troops units remaining on the territory of the Moldovan SRR was analogical.
• The aforementioned Interior Troops units operating as the parts of the 2^nd Ukrainian Front were cut off from the supply organs – separated by the state border with all the restrictions connected ith the border control. In these issues the automobile department of the OUVS had to undertake two tasks:
• Organize operation and assure supply of the Armored Troops units with equipment and the GSM, gather mobile means of automobile transport repair and other technical equipment.
• Continue to provide help to the aforementioned Interior Troops units stationed on the other side of the state border.

To deal with that issue, a group was formed consisting of Colonel Zareckiy, major Shalmiyev S. M., engineer-captain Svetlakov I. I. with the task to maintain contact with the rear of the 2^nd Ukrainian Front in terms of supplying the aforementioned Armored Troops units located in the territory of Romania, Hungary as well as on the territory of the Moldovan SRR with equipment, GSM and means of repair. Providing the GSM supply for the aforementioned units in Moldovan SSR was especially complicated. The group would take orders from the automobile directorate and the OSG, distribute them between the aforementioned units dislocated in the 2^nd Ukrainian Front and the aforementioned units on the territory of the Moldvan SSR and would carry their fulfillment. In order to do so, major Shalmiyev, captains Tryakin and Butov would form automobile columns of cargo trucks, the formed columns they would take to the border detachments’ KPPs[5], where I would meet them and with the column would go to Ploesti to one of the petrol bases or to “Astroromania” and “Columbia” Works, the column with the loaded cargo I would take to the border post. At the post, the column would be disbanded, the vehicles would go to the assigned units. It would happen sometime that the column would Only have enough fuel to get to the Romanian town of Khushyi (20km from the border) [Town unidentified]. In that cases, the remains of the GSM would be poured into one vehicle, which with the additional cruise would bring fuel from Ploesti, the vehicles would be refueled and we would proceed forward. The analogical cruises for fuel would happen 2-3 times a month.

In one of the cruises to Chişinău stationary equipment and a diesel-powered 40kW main electrical station was delivered. In the first days of September in Chişinău, on the basis of OARM-92[6] it would power-up electricl lightning (the city had no electrical lightning at that time yet). In October new restrictions concerning crossing of the border were implemented and the problem of providing support for the aforementioned units had arisen again on the territory of the Moldovan SSR as well as in Romania and Hungary. In order to solve these problems, by the order of the GUVS NKVD USSR nr. 25/31666 of 24^th of October 1944 I was assigned on 4^th of November 1944 to Bucharest to the 23^rd Brigade of the NKVD Interior Troops. During August, September and October I would constantly be in the 23^rd Brigade, from where I had contact with the automobile service directorate and the OSG as well as repair bases of the 2^nd Ukrainian Front. After arrival to Bucharest I was briefed on the operational situation and, with exception of a special ordinance, the commander – colonel comrade Aleksyeyev forbade any departures and I was assigned to the operational work, as there was no automobile service chief in the brigade.

In the middle of November, in the allied committee in Bucharest an order was issued to dismantle a repair base that belonged to the Romanian Army before situated in Chişinău, moved together with its civilian workers from the Moldovan SSR to the city of Timashory [Timisoara?]. In May, the commander of the Brigade assigned a junior sergeant and two privates to my assistance and we went to Timashory to dismantle the repair base and move it to Chişinău. In ten days the base was disassemblied and the fact was confirmed by a proper document signed by a Romanian Army commander Flor and the captain of the Moldovan OUVS Svetlakov. This document was handed on to the allied committee.

The equipment was unloaded and the Workers – citizens of the Moldovan SSR were promised employment after carrying a control.

By the decision of the City Council of the Chisinau the buildings, that were earlier occupied by the Romanian  repair base were passed to the Moldovan OUVS, which meant that the equipment was also passed to it.

From the city of Timashory we went to Hungary to the cities of Bekescsaba and Bekesszentezs [the names are more of a guesswork of mine, the transcription to Russian done by Svetlakov was far from perfect], were AVTU [?] and OSG of the 2^nd Ukrainian Front were located in order to supply them with GSM, technical support and other automobile equipment.

The orders for automobile and their engine repairs were handed on in the city of Arad, in Ford factory to the representative of the AVTU. For a unit [in Moldovan?] SSR an order was placed for 50 tons of gasoline and the need to transfer it had arised. After returning to the 23^rd Brigade and recovering from a strong cold in the sanitary unit I went to Ploesti in order to transport fuel to Chişinău. In Bucharest in Ford factory I managed to get a car thanks to the AVTU representative lt. colonel Butov and colonel Aleksyeyev, having regard on my health condition assigned two drivers at my disposal to drive the car to Chişinău. And thus, on 13^th of December my journey has ended.

After my arrival to Chişinău, the chief of the UVS comrade Popov appointed me the chief of OARM-92. Having the facilities, equipment brought from Romania, hard-working lieutenants Krokhmal, Smyelyanets, Fadyeyev, Muravchenko, extended servicemen and qualified workers, citizens of our country, with constant help of colonel Popov and major Shalmiyev we have managed to put OARM-92 back to work in a relatively short time and started to provide support to the border and interior units in preparing the technical readiness of the automobile parks and conducting chekist operations.

At the end of December during the meeting hosted by the chief of the OUVS, the deputy unit commanders complained that the kitchens, officer quarters, barracks and HQs freeze with the shortages of combustible material  and that OUVS does not provide heating installations and does not increase the norms of combustible materials (during their withdrawal, the Romanians have dismantled and taken away the heating installations). Colonel Popov pointed his hand at the furnace in his office, where no doors were present. Before I would inform colonel Popov that we have assembled a cast iron furnace and plan to cast thimbles for engine cylinders, which were much in need and the risk of engine repair stop exists, as the works are on hold because of coke shortages.

The chief of the OUVS colonel Popov asked me if I can help anyhow in the current situation. I answered, that yes, provided that we receive coke. I can’t remember which of the deputy commanders promised [and delivered coke] and in a few days the furnace was filled. Second smelt concluded in casting 25 sets of doors for indoor furnaces and flues and the doors had the inscription cast: “OARM-92”. During winter we equipped the furnaces in barracks and officer and employees quarters.

In July 1946 I was called to Moscow – at that time a plan was formed in the automobile directorate of the Guvs MVD USSR to create a group with aim to design 7 plants and up to 10 OARMs and I was intended for this work. As the personnel recruitment delays occurred and not to waste time, I was sent to the TsARB-based, newly-formed central ARZ GUVS MVD SSSR[7] with the task to pick equipment for the plants still waiting to be built (without any project documentation), counting on my experience.

At that time echelons brought equipment captured in Germany to the Aviation Works. The industrial plants of the Ministry of Aviation Industry didn’t have special machines to unload and transport the equipment. The automobile Directorate of the GUVS had a Voroshilovets tractor, 10-ton automobile crane and three 10-ton off-road vehicles. According to the agreement, the Ministry of Aviation Industry would pass 10 machines to GUVS, picked from the echelon on unloading for every echelon unloaded by GUVS. With such machines, in 25-40 minutes it was possible to unload 25-30 railway cars. The aviation works (in the towns of Khimki and Stupino) would avoid fines and we would receive machines we have never dreamed of.  We acquired 500 machines total. I was, under priceless guidance of lt. colonel Karev and colonel Goryachev, responsible for picking and acquiring the equipment.

From 15^th of November to the 26^th of December 1946 I was, as part of the group of deputy minister Apollonov, sent to Vilnius, where we were (in group consisting of captains Semerikov, Tyutyunnik, Svetlakov and Yemec) given the task to help in the work preparation and carrying of large-scale military-chekist operations. Our group was to provide support and increase combat readiness of the automobile parks of the motor rifle regiments of the UMSD. The group had controlled 5 regiments and started the construction of the ARZ-11.

The chief of the GUVS MVD USSR, while reporting the completed work said that ‘the command of the 4 MSD of the Baltic OUVS MVD has asked for you to be assigned to the Baltic OUVS as a head engineer of the ARZ nr.11. You have examined the situation and you will solve the noticed problems.’

On the 2^nd of January 1947 I was sent to the Baltic OUVS to take the post of the head engineer of the ARZ-11. In the automobile department of the OUVS I met again with major Shalmiyev, chief of the ARZ major Amelin and my friends from the Armored Troops Academy – captains Grishin N. M., Melnichkov and Rutkovskiy.

The ARZ was situated in the buildings of the Armored Troops technical school. It’s personnel consisted of a collective of 28 officers, 20 extended servicemen, workforce of 1200 German POWs and a sentry company responsible for guarding the POW camp and the ARZ itself. This team was exceptionally well-integrated. The large part of the machines acquired from the Ministry of Aviation Industry was trasfered to the AR[Z]-11, also the machines, which were, with the help of the POWs recovered from the ruins of Koenigsberg factories were repaired and installed in the mechanical department. The ARZ worked better and better and in September 1947 it provided significant support for the military units of the 2^nd, 4^th, 5^th and the 7^th divisions as well as the units stationed in Ukraine.

 In 1949 the production capacity had increased and a decision was made to move the ARZ. By the decision of the Council of Ministers of the USSR the supply of the repair resources was passed to the Ministry of Forest and Paper Industry and the Ministry of Semifabricates.

In 1947 the Interior Troops were subordinated to the MGB and ARZ-11 was subordinated directly to the GUVV[8] and passed to at the disposal of the Baltic OUVS and later – GUVS MGB USRR. Thanks to the nomination of colonel Shub, the work of ARZ-11 and the whole Automobile and Armored service became much easier.

In May 1948 I was appointed the chief of the 1^st automobile department of the Baltic OUVS and in August 1950 – chief of the automobile-armor department of the Baltic OUVS of the MGB.

From May 1948 to August 1952 we carried a major reorganization, and only thanks to the organizational skills, virtue and willpower of the colonel Shub V. P. we have managed to implement the following organizational changes without any special problems:

1.By the decision of the command, the POW camp was shut down, the POWs were sent back to Germany and the ARZ-11 remained with no workforce. By the decision of the Council of Ministers of the Lithuanian SSR, the vocational school graduates were assigned to the production line. It required a lot of effort to prepare the young workers, providing living conditions for them and recruit the workforce from outside the schools.

2.The reunion of the MVD and the MGB into one ministry created the need of taking over all the means of support for both Border Troops [subordinate to the MVD before] and the Interior Troops and provide them with assistance in terms of repair, organization, operation and servicing of the automobile parks of the military units.

3.The introduction of the new types of vessels in the naval Border Guards units lead to the need for organizing in the 9^th and 15^th naval squadron and the naval base huge warehouses for the GSM.

For example, the SK “Korshun” required 300 tons of naval mazut and 10 tons of turbine oil for one maintenance cycle, and there were 4 of them. The refueling of a large hunter vessel

12-18 tons of diesel fuel. Small hunters required their gasoline engines to be replaced with diesel ones. The M-50 engine’s maintainance was carried by Leningrad works. The constant need to remove them from the vessels and send them to Leningrad after 20, 30, 50, 150 and so on workhours [was problematic]. An especially difficult issue was the constantly decreasing amount of lubricant. The building of a tank by our own means became a necessity.

4.the creation of a chain of posts equipped with searchlights with overlapping ranges from Kaliningrad to Ventspils required securing the proper territories as well as choice of instruments and spare parts.

5.Disbanding of the Baltic OUVS in August 1952, passing the ARZ-11 to the Ministry of Forest and Paper Industry, liquidation of the district warehouse in Vilnius.

6.Disbanding of a number of Interior Troops regiments and border detachments created the need to rally automobiles, armored vehicles and other equipment in the pre-set points and securing them.

In April 1954 the Latvian OUVS MVD USSR was disbanded. All the disbandments would bring the problem of employment changes in the officer and extended service personnel. After the work connected with the disbandment of the Latvian OUVS, I was appointed a deputy [commander] of the 36 detachment upon request of the command of the 4^th Motor Rifle Division and from September 1955 by the order of GUVV I was appointed a deputy commander of the 105^th Motor Rifle Regiment  in Germany, and in November 1955 I was appointed the chief of the automobile service of the MVD Interior Troops in Germany.

After I was appointed the chief of the automobile service of the VV MVD in Germany, the Chief of [Interior] troops lieutenant-general comrade Bunkov ordered me to thoroughly examine the state of affairs in the technical units of the regiments in 15-20 days and prepare a report and conclusions.

The control of the condition of the technical services of the regiments revealed the following:

• Means of automobile transport and other combat machines [were] in operational condition, the KTG[9] exceeds 0,90, external appearance of the automobiles [was] good; technical units and sub-units had the full personnel;
• Technical services [were] equipped in spare parts, tires, batteries, the reserve of tires and batteries for 2-3 years. Large number of the equipment written off was not disposed of;
• In the course of operation of and repairs there’s no evident order;
• In the combat preparations of the personnel insufficient stress is put on march preparations of the automobile columns and railway transport of the machines.
• The warehouses were in a mess, full of written-off machines, disused devices, parts, including GAZ-AA automobiles, captured trailers, cargo containers, tires, batteries, spare parts and other equipment.
• Significant excess of spare tires (5-6 times exceeding the norms) for cars, overestimated requests for tires to cargo trucks. overestimated requests for spare parts sent to the GDR government.
• The training of NCO’s and preliminary driver training in the area of GDR traffic regulations as well as combat training of all the personnel were very good and yet the marching exercises for the transport of a company, battalion, regiment were practically never conducted, more stress was put on individual training. No attention was given to the problem of transferring the motor rifles subunits by the means of railway transport;
• The contacts between the specialists were not made with the automobile directorates of the Group of Forces in Germany [of the Soviet Army]. Regiment deputy commanders did not participate in the training courses organized by the automobile and armor directorates, even though the deputy commanders for technical affairs were obliged to participate in them.
• The means of repair of the Group of Forces [in Germany of the Soviet Army] were not used [by the Interior Troops in Germany] and vehicles and engines were repaired by the GDR companies and the bills were all paid in currency.

After having heard the report, the chief of the [Interior] Troops lieutenant-general [Bunkov] ordered the preparations of a plan that will improve the revealed problems, and after firm actions were taken, he personally participated in the next control, in first place checking if the technical services got rid of redundant equipment.

Training courses were conducted at the troops command in all the topics that were not yet practiced and the deputy regiment commanders for technical affairs would participate in the courses organized at the automobile and armor directorates. The vigorous support and help from lieutenant general Bunkov assured the proper preparations to transfer technical means of the Interior Troops from the territory of the GDR.

After the Interior Troops were moved out, the commander of the Group of Forces in the GDR marshal Grechko called for a meeting, on which he praised the well-organized transfer of the [Interior] Troops. The transfer of the vehicles was conducted correctly, he specifically praised the transfer of the vehicles onto the Soviet Railways. He also highly praised the personnel for securing the vehicles on platform cars.

 In March 1957 the Interior Troops were moved out to the territory of the Soviet Union. In April 1957 I was appointed the chief of the automobile service [of the Interior Troops] for Ukrainian and Moldovan SSR.

On the first examination of the condition of the technical services it was noticed that:

1.In all units the technical condition of the vehicles would exceed KTG 0,90 and the fact that the ARZ-5 and ARZ-12 were passed to the  state economy [=ministries responsible for various branches of industry] gradually led to the aging of the automobile parks and the delays in the repair schedules. The process of vehicle repairs would complicate. Regiments’ workshops, with insufficient number of work units, could not handle military repairs. Lack of district repair bases caused the disturbances which were becoming evident.

2.There were no contacts with the automobile and armor services of the [Soviet Army of the] Kiev, Odessa and Carpathian Military Districts. The officers would not participate in the training courses.

3.While the training of drivers and NCO training was well-organized, no attention was given to the preparation of moving automobile columns on company, battalion and regiment levels.

4.With quite good staffing of the automobile services of the convoy regiments and industrial plant security regiments, the technical units of them were organizationally weak.

5.The automobile service of the Directorate of the [Interior] Troops was generally weak. The technical units of the regiments and automobile services had antiquated equipment, in the technical units and automobile services there were practically no officers with higher education.

The arrival of the lieutenant-general Buldovich R. E. and the attention he would give to the problems of the automobile services and technical units of the regiments resulted in taking the following actions in order to improve units’ automobile parks and technical services:

1.Funds were risen and young officers were sent to study at the Military Transport Academy of the Armed Forces. In the first year, 6 young officers were prepared and sent, they all passed the exams and became students of the Academy, in the following years 2-3 officers were prepared a year, who, after fulfilling the perquisites would start their studies in the extramural academies and civilian road transport institutes.

2.The organizational stati of the automobile services were improved and the function of deputy commander for technical affairs were introduced in convoy units and industrial plant security regiments.

3. Organizational status of the command’s automobile service was improved.

4.Modernization of the automobile parks was carried and new vehicles were introduced, especially in operational units.

5.The preparedness of the units’ automobile parks and personnel for conducting columns and marches for the distances of 200-500 km per day was improved.

6.Work was carried in order to re-arming and creation of the automobile parks.

7.In automobile sub-units more attention was given to combat and political training as well as specialist training.

8.10 military units of the militia were formed, the conditions of the automobile parks were set.

All the aforementioned actions were taken to improve the way the service and operational work was conducted by the [Interior] Troops and improve their combat readiness.

A wide range of wonderful officers-automobile specialists were gathered in the regiments, and we must not forget the distinguished activity of the regiments’ deputy commanders – lt. colonels: Sivokobylskiy, Dolzhikov, Bulyshev, Polishchuk, Dolgikh, Yemets, Dzhokich, Gurevich, Strazhkin, Belyi, Lepekhin, Pugachev, Antonov, Pashkyevich, Savieliev, Shalamov, Kravchenko; majors: Leontyev, Popov and many more. The successful work of the young officers replacing the old guard is also worth mentioning.

Ending my memoires I would like to wish them further successes and above all:

1.In terms of perfecting of the technical services and automobile subunits – strengthen the earlier achievements and set the new ones.

2.Because of the fact that ARZs were passed to the state economy take actions in order to create effective means of repair able to assure the repairs of all types of vehicles in every independent regiment.

3.Make full use of our experience from the years of work in the war years and at carrying the military-chekist operations always remember [that] without automobile subunits well-trained it is impossible to assure undisturbed operation of military units.

Annexes:[…]

Retired colonel-enineer                                                             Svetlakov I. I.

12 April 1988r.

---

---

Translation from Russian by Kamil Szustak

---

[1] Main Military Construction Directorate of the NKVD.

[2] Goriuchie-Smazochnyje Materialy – Fuel and Lubricant Materials.

[3] Otdel Snabzheniya Goryuchim – Fuel Distribution Department.

[4] Sbornyi Punkt Avariynikh Mashin – Damaged Vehicles Rally Point

[5] Okruzhnaya Avto-Remontnaya Masterskaya – District Automobile Repair Workshop

[6] Kontrolno-Propusknoy Punkt – Border Control Point.

[7] Automobile Repair Plant of the GUVS of the Minstry of Interior Affairs of the USSR.

[8] Glavnoye Uprlevnyenye Vnutryennykh Voysk – Main Directorate of the Interior Troops.

[9] Kozefitsent Tekhnicheskoy Gotovosti – Technical readiness coefficient.

W pierwszy weekend czerwca czteroosobowa reprezentacja naszej GRH wzięła udział w I Pikniku Historycznym w Krynicy Zdroju.

Program pikniku obejmował dioramy, pokazy, dwie inscenizacje a także atrakcje dla najmłodszych (w końcu – dzień dziecka).

Nasza – wyjątkowo okrojona – ekipa wystawiła dioramę „Punkt przyjęcia rekrutów pułku zapasowego 1AWP, 1945r.” Pod półotwartym namiotem z pałatek stanęło „biurko” wykonane z balików słomy i drewnianego blatu, który wkrótce zapełnił się przyborami biurowymi – pieczątkami, piórami, dokumentami… Wszystkiego dopełnił telefon polowy TAJ-43, niewielki skład mundurów i broni, a wszystko to pod godłem – z braku odpowiedniego godła wykorzystaliśmy magazynek od DP w wersji „galowej”.
Wkrótce pojawili się pierwsi odwiedzający. Chętnym oprócz wykonania zdjęć wypisywaliśmy tymczasowe legitymacje (według wzoru stosowanego w czasie wojny).

Największą jednak atrakcję nasza grupa zaczęła stanowić, gdy przydzielono nam zadanie przyrządzenia posiłku.

Udostępniony przez SRH 1PSP AK kocioł i dostarczone przez organizatora produkty pozwoliły na przygotowanie posiłku dla wszystkich uczestniczących grup, w warunkach historycznych. Przygotowane posiłki smakowały wszystkim.
W ramach pikniku, w pobliżu miejskiego deptaku odbyły się dwie inscenizacje prezentujące epizody bojowe z okresu drugiej wojny światowej.

Choć była to dopiero pierwsza edycja imprezy, o skromnym jeszcze wymiarze, to przyznać trzeba, ze ma ona duży potencjał rozwojowy. Miejsce na obozowisko było bardzo przyjemne, przypominało leśną polanę, co stanowi duży plus w stosunku do tak częstych na imprezach tego typu otwartych przestrzeni bez krzty cienia. Podkreślić należy także wyjątkową gościnność organizatorów. Mamy nadzieję, że impreza na stałe zagości w regionalnym kalendarzu wydarzeń.

W wyjątkowo zimną, marcową sobotę dwóch przedstawicieli naszej Grupy wzięło udział w kolejnej edycji wydarzenia historyczno-edukacyjnego o nazwie „Pociąg Repatriantów”. Głównym organizatorem tego przedsięwzięcia jest Oleśnickie Stowarzyszenie Miłośników Techniki „Olsensium”. Idea projektu polega na tym, że zarówno rekonstruktorzy, jak też publiczność jadą wspólnie zabytkowym składem pociągu z Oleśnicy (Dolnośląskie), przez Kępno (Wielkopolska) do Wieruszowa (Łódzkie). Przejazd ma upamiętnić wszystkich, którzy po wojnie jechali koleją na Ziemie Zachodnie, stając się dla podróżnych okazją do przeniesienia się w realia tamtych czasów.

Większość uczestników stara się co roku w pewien sposób ustylizować swoje stroje – choć nie jest to w żadnym razie wymogiem. W wagonach spotykamy zatem zarówno świetne stylizacje, godne najlepszych imprez rekonstrukcyjnych, jak też trochę gorsze. Spora część podróżnych jedzie po prostu we współczesnych ubraniach. Rekonstruktorzy uczestniczący w projekcie prezentują sylwetki Armii Czerwonej, Wojska Polskiego, Milicji oraz niedobitków wojsk III Rzeszy.

Na każdej z mijanych stacji licznie zjawia się miejscowa ludność, oglądająca pociąg i jego ekipaż. Lokalne organizacje społeczne zawsze dbają o serdeczną gościnę, poczęstunki są wyjątkowo smaczne i obfite, przygrywają muzykanci i aż nie chcę się jechać dalej. Zazwyczaj skład ciągnięty jest przez parowóz, niestety w tym roku z powodu nagłej awarii parowa lokomotywa została zastąpiona przez – równie zabytkowy – spalinowóz.

W tym roku przedstawiliśmy nasze nowe sylwetki Straży Ochrony Kolei. Podróżowaliśmy na podestach wagonów osobowych, kryjąc się przed szczególnie dotkliwym wiatrem. Niedaleko Oleśnicy skład został zaatakowany przez nieznanych napastników. Na szczęście jednym z wagonów podróżowała całkiem liczna grupa żołnierzy polskich i radzieckich, którzy odpowiedzieli ogniem. Korzystając z zamieszania, nasi sokiści oskrzydlili atakujących, zachodząc od tyłu stanowisko rkm. W tym samym czasie wojsko ruszyło do frontalnego ataku i wspólnie udało się rozgromić napastników. Okazało się, że była to zbieranina ludzi w mundurach Wehrmachtu, SS i HJ oraz kilku cywili. Ocalałych z potyczki członków „bandy” zatrzymano na platformie pod strażą wojska.

Dalsza podróż przebiegała już bez zakłóceń, aż do Sycowa, gdzie wśród bardzo licznej publiczności przeprowadzono kolejną mini inscenizację. Tym razem napastnicy ukryli się na ceglanej wieży wodnej, skąd ostrzelali pilnujących pociągu żołnierzy i sokistów. Po niezbyt długiej strzelaninie udało się podejść do budynku i zarzucić go granatami, co pozbawiło siedzących w nim ochoty na dalszą walkę. Tu również – o dziwo – okazało się, że zaatakował nas jakiś mały oddziałek Wehrwolfu. Ujętych żywcem wrogów szybko przejęli Sowieci w charakterystycznych niebieskich czapkach….

Kępno i Wieruszów przywitały nas serdecznie i wesoło, muzyką i ciepłymi posiłkami. Pomimo pogarszającej się wciąż pogody – do zimna i wiatru doszedł gęsty, denerwujący deszczyk – atmosfera była wyjątkowo radosna. Wreszcie nadszedł czas powrotu do Oleśnicy, tym razem tylko z krótkimi, technicznymi przerwami.

Projekt historyczny “Pociąg Repatriantów” na stałe zagościł w kalendarzu imprez pogranicza trzech województw. I bardzo dobrze, gdyż jest to wspaniała lekcja historii dla najmłodszych, nostalgiczna podróż w czasie dla najstarszych i znakomita przygoda dla wszystkich. Każdemu, kto w jakimś stopniu interesuje się historią, militariami czy też techniką kolejową można śmiało polecić wykupienie biletu na kolejną, przyszłoroczną edycję pociągu…

Zdjęcia zostały zaczerpnięte z internetu.

Autor: Marcin Morawski

3. maja 2019r. pięciu członków naszej grupy wzięło udział w pikniku militarnym w Rydułatowach. Po sąsiedzku ze stoiskiem „współczesnym” wystawionym przez Ranger Survival Club, wystawiliśmy dioramę prezentującą polowy posterunek żandarmerii[1] dywizyjnej  z wiosny 1945r., obsadzony przez żandarmów, do których, po przejęciu przez nich podejrzanej niemieckiej dokumentacji, dołączył oficer delegowany z dywizyjnego Oddziału Informacji.

Oprócz analizy dokumentów żandarmi przeprowadzili kilka patroli, w toku, których aresztowano dezertera oraz… drużynę harcerską. Aresztowany dezerter po przesłuchaniu został osadzony- pod strażą –  w zaimprowizowanym areszcie, zaś harcerze zostali zwolnieni.

Uzupełnieniem dioramy była tablica informacyjna oraz niewielka wystawka prezentująca sylwetkę żandarma z 6DP, przedwojennego kaprala 10PSK, starszego wachmistrza Łukasza Trusza.

Przed godziną pierwszą odbyła się inscenizacja wydarzeń, które miały miejsce w Rydułtowach w czasie Powstań Śląskich, w której udział wzięło – po uprzedniej zmianie ubioru – kilku członków naszej grupy. Choć obszar inscenizacji był niewielki, to ze względu na dość gęsto rosnące krzaki i znaczny spadek terenu, pozwolił na stworzenie dość realistycznej inscenizacji. Całość trochę psuł fakt, że zgodnie ze scenariuszem, działania toczyły się w nocy.

Po inscenizacji, przedstawiciele lokalnych instytucji oddali hołd powstańcom składając wieńce pod pomnikami upamiętniającymi te wydarzenia.

Chociaż pogoda nie dopisała (inscenizacja odbywała się w deszczu) a impreza byłą dość słabo rozreklamowana (informacje o niej znalazły się tylko w internecie), zgromadziła stosunkowo liczną publikę. Być może w przyszłym roku nabierze nieco większego rozmachu.

Autor: Kamil Szustak

---

[1] Nazwa „żandarmeria” oficjalnie funkcjonowała w WP an wschodzie tylko między listopadem 1944 a lutym 1945r., była jednak używana zwyczajowo, również w dokumentach oficjalnych, przez cały okres funkcjonowania 1 i 2 AWP. Należy jednak pamiętać, że nie była to jedyna nazwa stosowana w odniesieniu do tej formacji.

Niniejszy artykuł stanowi rozwinięcie tekstu opublikowanego pierwotnie na portalu dobroni.pl. W nowej wersji uwzględniłem wnioski z dyskusji pod oryginalnym artykułem, a także kilka ciekawostek znalezionych w literaturze przedmiotu. Oryginalny artykuł znaleźć można pod adresem:
https://dobroni.pl/n/szara-piechota/19924

Kilkukrotnie już spotkałem się z twierdzeniami o jednolitym umundurowaniu żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego i określaniu każdego, kto wykorzystuje elementy nieregulaminowe, radzieckie lub niemieckie mianem „mumina” (może nie wprost, ale taki był sens). Kilkukrotnie też spotkałem się z krytyką stosowanego przez większość członków naszej grupy koloru mundurów (szarozielony) jako niepoprawnego i wymagającego zastąpienia jedynie słusznym (piaskowozielony). W niniejszym tekście chciałbym się odnieść do obu tych kwestii, choć kwestii koloru poświęcę znacznie mniej miejsca.

Skąd szarozielony kolor mundurów?

Gdy zaczynałem przygodę z rekonstrukcją, było dla mnie jasne, ze mundury powinny być w kolorze piaskowym – choćby dlatego, ze taki kolor miały najczęściej radzieckie mundury drelichowe wz.43. A że w najważniejszej chyba wydanej w czasach PRL pracy o mundurach WP[1] mundury pokolorowano na szarozielono? Pewnie błąd w druku, nie jedyny w tej pracy. Że w „książeczce” Stevena J. Zalogi[2] o polskich żołnierzach z okresu drugiej wojny światowej przedstawiono żołnierzy 1AWP w mundurach szarozielonych? Nie pierwszy byłby to błąd w jego książkach. Co prawda jedyne wówczas posiadane przeze mnie elementy umundurowania Wojska Polskiego na Wschodzie miały kolor, którego nijak nie dało się podciągnąć pod piaskową zieleń, ale oba te elementy były nieregulaminowe. Oba też zresztą nie były szarozielone. A zatem – ma być piasek.

Ponieważ mieliśmy możliwość zapytania o kolor mundurów weterana 18pp. Jako próbki przedstawiliśmy więc wspomnianą wyżej nieregulaminową kurtkę z 2AWP, kurtki polowe wz.52 (w dwóch różnych kolorach), i kilka radzieckich gimnastiorek letnich w różnych odcieniach. Który kolor okazał się właściwy?

Żaden.

Weteran stwierdził, że owszem, były różne odcienie, w tym piaskowy, ale w 18 pułku najwięcej było mundurów szarozielonych. W jakim konkretnie odcieniu? „Jak moro wywrócone na lewą stronę.”[3]

No cóż, ze źródłem trudno się kłócić, ale pamiętałem jeszcze ze studiów zasadę „Eine quelle – keine quelle”. Jeżeli jedno źródło tak podaje, to należy poszukać potwierdzenia w innych źródłach. Po pierwsze wróciłem do „Żołnierza polskiego…” i w opisach ilustracji znalazłem wzmiankę o szarozielonym kolorze mundurów. Również na zdjęciach z ekspozycji w Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu można było dostrzec szary mundur (choć wypada tu wspomnieć, ze większość mundurów na wystawie jest jednak bardziej piaskowa). Znacznie lepsze jednak potwierdzenie barwy mundurów znalazłem w literaturze – i to wskazujące, ze szarozielone mundury wydawano już w pierwszych jednostkach WP:

„W końcu maja zaczęto wydawać oficerom polskie mundury oraz czapki rogatywki. Mundury były drelichowe, szarego koloru [podkreślenie moje – K.S.] z naramiennikami z sukna koloru khaki.”[4]

Gwoli ścisłości należy dodać, ze akapit niżej znajduje się informacja o tym, że mundury szeregowych różniły się tym, że czapka była sukienna, a mundur miał kolor „jasny khaki”[5], dowodzi to jednak niezbicie, że mundury szare były w użyciu. Fakt, że zasugerowano, iż były one przewidziane dla oficerów, wskazuje raczej na pochodzenie mundurów z dwu różnych dostaw – pierwszą wykorzystano dla oficerów, drugą dla reszty stanu osobowego. Można zatem przyjąć, że już w pierwszych jednostkach polskich funkcjonowały różne kolory mundurów.[6] I tak oto przechodzimy do kolejnej kwestii:

Czy żołnierze 1 AWP byli jednolicie umundurowani?

W pierwszych jednostkach Wojska Polskiego tworzonych w Sielcach, żołnierzom w pierwszej kolejności wydawano mundury radzieckie, tłumacząc, że są to mundury ćwiczebne, zaś mundury polskie dopiero są szyte i zostaną dostarczone później. Z tym że już tutaj zdarzało się, że nie dla wszystkich żołnierzy starczyło należnych elementów umundurowania, bywały więc przypadki, ze żołnierze dłuższy czas nosili ubiory cywilne lub mundury niekompletne.[7] Oczywiście wydanie mundurów radzieckich nie zostało przyjęte zbyt pozytywnie przez żołnierzy [8]. Na zdjęciach z okresu szkolenia 1DP widać mundury zaopatrzone w naramienniki typu polskiego i orły na czapkach – wykonane własnym sumptem przez żołnierzy.[9] Co ciekawe, kobietom – żołnierzom wydano początkowo identyczne komplety mundurowe jak mężczyznom – tj. radzieckie gimnastiorki szeregowych wz. 43 i bryczesy wz.31, zamieniając tylko furażerki na berety wz.41[10]. Mundury „polskie” zaczęto wydawać oficerom w końcu maja, zaś szeregowcom i podoficerom – w końcu lipca. Warto wspomnieć, że z dopasowaniem rozmiarowym bywały poważne trudności.[11] Jak wspomniałem wcześniej, przynajmniej w 2pp mundury wydane oficerom różniły się kolorem od tych wydanych później reszcie stanu osobowego, co należy raczej tłumaczyć wykonaniem mundurów z dwu partii materiału niż zamiarem dodatkowego odróżnienia oficerów od podoficerów i szeregowych. Co zaś tyczy się polskości mundurów – jakkolwiek kurtki mundurowe oparto na kurtkach wz.36, to nie były ich wierną kopią ze względu choćby na ilość guzików i wykonanie naramienników z sukna przy kurtce wykonanej z drelichu.[12] Również rogatywki różniły się od stosowanych przed wojną, jednak największą różnicę da się zauważyć w przypadku spodni – tu również zastosowano radzieckie bryczesy wz.31, choć w pierwszych wydanych partiach podobno bryczesy były wykonane z tego samego materiału co kurtki, co wskazywałoby na produkcję specjalnie dla WP. Powód zastosowania bryczesów zamiast spodni wz.36 wydaje się dość oczywisty – wykonanie specjalnego obuwia dla WP byłoby po prostu zbyt drogie. Dlatego też żołnierzom polskim wydano radzieckie trzewiki skórzane lub kirzowe oraz kirzowe oficerki.[13] Do tego zaś obuwia bardziej pasowały bryczesy niż proste spodnie.

W tym miejscu chciałbym też zwrócić uwagę wszystkim „ujednolicaczom” sławiącym pod niebiosa jedynie słuszne kurtki produkcji firmy Shuster – kurtki te są niewątpliwie wykonane z dobrego materiału i mają rewelacyjnie wykonane guziki, ale mają one pewien podstawowy błąd – plecy wykonane z dwu części i całkowicie pozbawione rozporów, podczas gdy kurtki wz. 43 powinny, według warunków technicznych, mieć plecy wykonane z jednego kawałka z dwoma bocznymi rozporami. Nie twierdzę, ze w czasie wojny kurtki inaczej szyte nie występowały – zachowane zdjęcia pokazują oba typy wykroju pleców – ale były one niezgodne z warunkami technicznymi. Nikomu oczywiście nie każę z takiej kurtki rezygnować, pragnąłbym jednak zwrócić uwagę, że chcąc poprawiać innych warto samemu błędów unikać. Dodam tutaj, ze pierwsza kurtka mundurowa w jakiej występowałem jako rekonstruktor również nie miała prawidłowo uszytych pleców, na co, całkiem słusznie, zwrócił mi kiedyś uwagę ówczesny dyrektor MOP w Kołobrzegu.

Wracając jednak do tematu warto dodać, że kobietom wydawano kobiece kurtki mundurowe (zapinane na lewo, odwrotnie niż męskie) i bufiaste spodnie za kolano. Znane są jednak już z 1943r. zdjęcia kobiet noszących męskie kurtki mundurowe i spódnice radzieckie – granatowe bądź w barwach ochronnych. Ze względu na brak dostatecznej ilości źródeł trudno jednak ocenić jak częste były takie przypadki.

Na osobną uwagę zasługują też oznaczenia stopnia i rodzaju wojsk/służb. Do oznaczania stopni podoficerskich wykorzystywano początkowo… troczki od kalesonów[14]. Brak jest dokładnych informacji odnośnie oznak rodzaju wojsk, wiele jednak wskazuje na to, ze nie były one w powszechnym użyciu, według niektórych relacji wykonywano je często samodzielnie z dostępnych materiałów. Jako ciekawostkę można zaznaczyć, ze np. w 1BAA żołnierze otrzymali większą ilość „trójkącików” w barwach artylerii dopiero latem 1944r. od wychowanków domu dziecka, którym żołnierze się opiekowali.[15].

Mimo wszystko jednak, ruszając pod Lenino, 1DP była umundurowana dość jednolicie. Mundury mogły różnić się kolorem, ale zachowywały ten sam krój. Jednak część żołnierzy nie otrzymała polskich mundurów. Były to przypadki rzadkie i dotyczyły głównie służb tyłowych, ale się zdarzały.[16]

A zatem, w odniesieniu do jednostek 1DP pod Lenino na pytanie postawione w śródtytule możemy odpowiedzieć twierdząco. Z małymi może zastrzeżeniami.

A co było potem?

A potem przestało być tak różowo (Przepraszam, szaro-piaskowo). W samym tylko 2pp bezpośrednio po bitwie brakowało mundurów i butów, ze względu na zniszczenie części wozów taborowych. Dodatkowo naprawy wymagało około 500 par butów (których z wyżej wspomnianej przyczyny nie można było zastąpić innymi) – problem był na tyle palący, ze wszystkich szewców w pułku zwolniono z zajęć szkoleniowych.[17] Do użytku nie nadawały się też często mundury rannych żołnierzy – choć odgórne instrukcje nakazywały odzyskiwać i reperować zużyte umundurowanie, często było to niemożliwe.

W listopadzie wydano żołnierzom 1DP umundurowanie zimowe: „szeregowi i podoficerowie piechoty otrzymali watowane spodnie i kurtki, tzw. kufajki, a artylerzyści kożuchy. Oficerom wydano granatowe spodnie z diagonalu, sukienne kurtki i futrzane ocieplacze. Wszyscy artylerzyści otrzymali też filcowe buty, tzw. walonki.”[18] Również wszyscy oficerowie od dowódcy kompanii wzwyż otrzymali kożuchy.[19] Granatowe spodnie prawdopodobnie wzięły się z przedwojennych zapasów Armii Czerwonej, z którymi nie było co zrobić. Wprawdzie regulamin mundurowy z 1943r przewidywał dla wszystkich żołnierzy spodnie granatowe, ale wyłącznie do munduru galowego. Tymczasem do 1941r. spodnie takie przysługiwały oficerom także z mundurem służbowym, w związku z czym wyprodukowano ich ogromne ilości, a w 1941r. nowy regulamin zabraniał ich stosowania, zaś aż do końca 1945r. mało który oficer (nie wspominając o niższych szarżach) posiadał mundur galowy. Spodnie granatowe faktycznie wykonane były z grubszego materiału, toteż zapewniały lepszą ochronę przed chłodem. Kwestie maskowania rozwiązywano zwykle stosując zimowe ubiory maskujące ZMK.[20] Choć w sylwetkę żołnierza wkradło się już nieco pstrokacizny, która zresztą dość szybko stała się popularna, to w dalszym ciągu oddziały polskie zachowywały pewną jednolitość umundurowania, stare mundury co najwyżej straszyły łatami i innymi śladami reperacji. I tylko niektórzy żołnierze wracający ze szpitali pojawiali się w elementach umundurowania radzieckiego.[21]

Problemu z umundurowaniem nie miały także kolejne jednostki tworzone w Sielcach. Kłopot pojawił się w formowanych latem 1944r. kolejnych jednostkach 1AWP[22] oraz, w jeszcze większym stopniu, w 2AWP. W tej ostatniej zresztą świadomość braków miał nawet jej dowódca – na spotkaniu z oficerami miał ponoć powiedzieć: „chcielibyście na pewno, żebym was przyzwoicie ubrał. Mundurów wam nie dam, bo nie mam”[23].

Z 1AWP znany jest przypadek, gdzie żołnierzom wydano mundury „z odzysku”, nie tylko nie naprawiane, ale z których nawet nie usunięto śladów krwi poprzednich właścicieli – „Dopiero w połowie grudnia dostaliśmy mundury drelichowe – całkiem podarte i z wielkimi rudymi plamami krwi. Robi się piekło, bo nie chcemy mundurów ściągniętych z zabitych. To poskutkowało. Wreszcie są mundury, wprawdzie drelichowe na zimę, ale całe i czyste. Do tego wydano nam płaszcze made in USA nie do zdarcia, prawdziwy skarb.” [24] Warto dodać, że kolory płaszczy już od samego początku nie były jednolite (w pierwszych jednostkach starano się zachować jednolitość w ramach danego oddziału) – jako pierwsze wydawano płaszcze z „jasnego” sukna radzieckiego (koloru „kawa z mlekiem”), później często wydawano już płaszcze „bure”(również z radzieckiego sukna) oraz płaszcze z amerykańskiego sukna w kolorze zielonym. Na oddzielną uwagę zasługują także wzmianki o płaszczach w kolorze „gołąbkowo-koniczynowatym” – szare, wpadające w fiolet (!), które pojawiły się w 1945r. w 6DP.[25] Według płk. Józefa Pytla, weterana 18pp, w początkach 1945r. w 8. pułku zapasowym żołnierzom niektórych kompanii wydano radzieckie „bure” szynele dla szeregowych, zaś fizylierom, którzy wyróżnili się podczas defilady przed wizytującym jednostkę generałem Berlingiem wydano właśnie owe błękitno-fioletowe płaszcze. Żołnierzy do jednostek docelowych wysyłano w tym, co mieli na sobie, toteż na front trafiły zarówno dziwacznie ubarwione płaszcze, jak i radzieckie szynele.

Do ogólnej pstrokacizny swoją cegiełkę dokładali też oficerowie-indywidualiści – z okresu formowania 1BK znane są przypadki noszenia przez oficera przedwojennej rogatywki garnizonowej ale też kozackiej papachy[26]

Jesienią 1944r. sytuacja mundurowa przedstawiała się tak źle, że w 1AWP, po zetknięciu z Armia Krajową pojawiały się twierdzenia, ze szeregowi partyzanci często wyglądają lepiej niż oficerowie WP. Ze wszystkich jednostek donoszono też o fatalnym stanie umundurowania zarówno szeregowych, jak i oficerów oraz brakach w elementach umundurowania.[27] Spóźnił się także przydział bielizny i odzieży zimowej – większości jednostek wydano ją dopiero w styczniu. [28] Zimą 1944-45 w większości jednostek nie wydano także strojów maskujących – pod Warszawą w niektórych jednostkach w związku z tym zakładano bieliznę na mundur.[29]

W początkach 1945r. zaopatrzenie mundurowe zawodziło już na tyle, że w oddziałach WP zaczęto uzupełniać braki mundurowe elementami mundurów niemieckich (i to nie tylko jeśli chodzi o obuwie) oraz szyjąc mundury z dostępnych materiałów.

Dla żołnierzy prawdziwym świętem były przypadki takie, jakie zdarzyły się w 18pp, gdzie we Włocławku natrafiono na cały magazyn przedwojennych polskich mundurów sukiennych.[30] Sytuacja w połowie 1945r. pogorszyła się na tyle, że dowódca Armii wydał rozkaz kategorycznie zakazujący noszenia elementów umundurowania niemieckiego i radzieckiego, jednak jego wykonanie było absolutnie niemożliwe.[31] O tym jak powszechne było stosowanie elementów umundurowania niemieckiego niech zaświadczy fragment wspomnień oficera WP – opisał on przypadek, gdzie jeden z szeregowców na Pomorzu udał się do znajdującej się w niemieckich rękach wsi po wodę. Żołnierz ów, wyruszając „ostrzegł naszych żołnierzy z piechoty zajmującej przed nami stanowiska, żeby podczas jego powrotu nie wzięli go za fryca i nie ostrzelali. Ta obawa była całkowicie uzasadniona, bo wszystko, co miał na sobie, było niemieckie.” Następnie „Na podwórku przy jednym z domów napotkał trzech żołnierzy niemieckich, którzy nabierali do manierek wodę ze studni. Stali przy niej jeden za drugim, on więc stanął na końcu, nie wywołując swoim wyglądem żadnych podejrzeń.”[32]

O tym jak częste były przypadki wykorzystania niemieckich mundurów świadczy też fakt, że po przybyciu 1BK na Pomorze, żołnierzom wydano spodnie prosto z niemieckich magazynów mundurowych, gdyż stan spodni w brygadzie przedstawiał się tragicznie.[33] Zresztą w marcu 1945r. dokonany przegląd wykazał, że niemal połowa żołnierzy brygady nosiła mundury niemieckie, jedynie z orłami na czapkach i polskimi dystynkcjami na naramiennikach. W związku z tym własnymi siłami w jednostce uszyto mundury kroju polskiego z przejętych zapasów niemieckich materiałów.[34]

Informacje o brakach mundurowych znajdziemy także w szeregu innych prac dotyczących historii 1AWP – na wzmiankę zasługuje tu zwłaszcza „Na drodze stał Kołobrzeg” Alojzego Srogi, gdzie znaleźć można takie smaczki jak wykorzystanie przez żołnierza butów damskich, czy np. apetyt innego na znaleziony przypadkiem w szafie jednego z domów mundur wrześniowy.[35] Nie był to zresztą odosobniony przypadek – przedwojenne mundury były bardzo poszukiwane – do tego stopnia, że w 1BK zanotowano w Bydgoszczy próbę kradzieży przedwojennego munduru, który stanowił pamiątkę mieszkanki po poległym w 1939r. synu. Jeden z oficerów próbował siłą odebrać ów mundur, został jednak powstrzymany przez innych żołnierzy 2pu.[36]

Na zakończenie warto dodać, że i wyższe dowództwo nie zawsze świeciło przykładem – wyżsi oficerowie nierzadko nosili kurtki siedmioguzikowe (choć takie pojawiały się też od 1944r. u żołnierzy innych stopni), z innych materiałów, czy nieregulaminowe płaszcze. Także wśród oficerów 1 i 2 Armii od 1944r. pewną popularność zaczęły zyskiwać kurtki mundurowe z otwartym kołnierzem, nie ujęte w regulaminach. Wśród zdjęć do tego artykułu zamieściłem trochę wyszukanych w literaturze przedmiotu oraz własnych zbiorach zdjęć pokazujących różne „odstępstwa od normy”.

Choć, być może, niniejszy tekst wskazuje, że to właśnie stan przedstawiony na zdjęciach był normą. Trudno zatem, zwłaszcza dla okresu istnienia 1AWP (a więc lat 1944-1945) obronić tezę o jednolitym umundurowaniu żołnierzy WP. Nie oznacza to oczywiście, że nie wolno zwracać uwagi rekonstruktorom popełniającym ewidentne anachronizmy, apelowałbym jednak do „poprawiaczy” o nieco większą powściągliwość w ferowaniu wyroków. Bo „berlingowska” piechota(i nie tylko) bywała nie tylko piaskowa, ale też szara, a czasem przybierała także inne, nierzadko dziwaczne barwy.

Oczywiście artykuł ten nie wyczerpuje tematu. Nie roszczę też sobie tytułu osoby nieomylnej. Dlatego chciałbym zachęcić wszystkich zainteresowanych tematem do dyskusji i polemiki.

Autor: Kamil Szustak

---

[1] Żołnierz polski ubiór, uzbrojenie i oporządzenie, T. V: Od 1939 do 1965 roku, Warszawa, 1965r.

[2] Steven J. Zaloga, Polish Army, 1939-1945, Oxford, 1982r.

[3] Sugestia nie tak znowu oryginalna  – w latach 70. Na ten sam pomysł wpadli kostiumolodzy WFF w Łodzi.

[4] Andrzej Krajewski, Drugi Berliński. Z dziejów 2 berlińskiego pułku piechoty, Warszawa 1979r, str. 18

[5] Ibidem.

[6] Warto także dodać, ze i w Armii Czerwonej zdarzały się mundury w kolorze szarym – przykłady takich mundurów znaleźć można w książce Philippe Rio „Soviet Soldier 1941-1945” a także w ksiażce A. Szalito, I. Sawczenkowa, N. Rogińskiego i K. Cyplonkowa „Uniforma Krasnoj Armii 1918-1945”. Osobiście byłem też kiedyś w posiadaniu gimnastiorki wz. 27 wykonanej z szarozielonej tkaniny. Z szarego drelichu wykonywano także ubiory robocze dla Armii Czerwonej, a w latach 1935-41 – mundury służbowe dla wojsk pancernych. Zatem zapasy szarego materiału mundurowego w ZSRR były.

[7] A. Krajewski, Drugi Berliński…, str. 16

[8] Ibidem, str 17. Por. Idem, Pierwszy Praski, Z dziejów 1 praskiego pułku piechoty, Warszawa 1976r., str 18.

[9] Idem, Pierwszy Praski…, str 18.

[10] Stanisława Drzewiecka, Szłyśmy znad Oki, Warszawa 1965r., zamieszczone zdjęcia.

[11] Franciszek Sielicki, Co śpiewali kościuszkowcy i czym radowali dusze. Z folkloru pierwszej dywizji WP, Wrocław 1995r., str. 108.

[12] Nie udało mi sie natrafić na racjonalne wyjaśnienie wykonywania naramienników z innego materiału niż kurtka, inne niż to, że z sukna wykonywano naramienniki do „polskich” gimnastiorek. Co się tyczy ilości guzików – podobno ZPP opracowując wzór kurtki opierał sie na wadliwie wykonanej kurtce wz.38. Ponieważ na zdjęciach przedwojennych widać czasem kurtki sześcioguzikowe, tłumaczenie to jest prawdopodobne, spotkałem sie z sugestiami, ze był to efekt przekrętu w którejś z firm szyjących dla wojska, niedostatecznej kontroli jakości lub efekt oszczędności ze strony oficerów szyjących kurtki na zamówienie. Nie znam jednak żadnych dowodów na poparcie którejkolwiek z tych teorii.

[13] Spotkałem sie z różnymi zestawieniami odnośnie tego jakie buty komu wydawano, prawdopodobnie jednak nie było to odgórnie uregulowane.

[14] A. Krajewski, Pierwszy Praski…, str. 18; Idem, Drugi Berliński…, str. 18.

[15] Leonard Skibiński, 1Brygada Artylerii Armat 1943-1945, Warszawa 1984r.

[16] Kolega z nieistniejącej już (chyba?) GRH „Pierwszy Batalion” przytoczył historię zaprzyjaźnionego weterana, łącznościowca z 1AWP, który aż do końca wojny miał nosić gimnastiorkę. Patrz także zdjęcie nr 1. Por. także Stanisława Drzewiecka, Op. Cit.

[17] A. Krajewski, Drugi Berliński…, str. 134.

[18] A. Krajewski, Drugi Berliński…, str. 136.

[19] Idem, Pierwszy Praski…, str. 140.

[20] F. Sielicki, Op. Cit., str. 118.

[21] Por. zdj. 2, zdj. 3

[22] Znanemu nam weteranowi 16pp długi czas nie wydawano odzieży ze względu na niski wzrost. Z kolei weteran 18pp wspominał, ze przez dłuższy czas, po zmobilizowaniu w początkach 1945r. (wówczas jeszcze do pułku zapasowego) pełnili służbę w ubiorach cywilnych, tylko na warty wydawano im „przechodnie” rogatywki.

[23] Relacja kpt. Józefa Durko, cyt. za: Franciszek Kusiak, Generał Karol Świerczewski Walter – życie i po życiu 1897-1947-2017, Wrocław 2017r.

[24] Andrzej Rey, [W:] Berlingowcy. Żołnierze tragiczni, p. red. D. Czapigo, Warszawa 2015r., str. 190-191. Wypada zaznaczyć, ze płaszcze raczej nie były „made in USA”, a jedynie wykonane z lżejszego niż radzieckie, ale bardzo dobrej jakości sukna amerykańskiego dostarczanego ZSRR w ramach lend-lease. Wedle mojej wiedzy, w USA nie wytwarzano żadnego elementu umundurowania z przeznaczeniem wyłącznie dla WP.

[25] O płaszczach tych pisał m. in. Alojzy Sroga w „Na drodze stał Kołobrzeg”, płaszcz w tym dziwnym odcieniu otrzymała również – wedle wspomnień weterana – kompania fizylierów w 18pp. Kwestia tych płaszczy musiała się odbić szerokim echem, albo też opisana została także w innych, nie znanych mi pracach, bo temat wypływał podczas kilku różnych rozmów z innymi rekonstruktorami 1AWP. Źródeł dziwnego materiału dopatrywano się w suknie niemieckim, radzieckim oficerskim a nawet amerykańskim, ale żadna z tych opcji nie brzmi przekonywająco. Niewykluczone, że sukno to było pochodzenia cywilnego lub pochodziło z wadliwie zabarwionej partii.

[26] Edward Kospath-Pawłowski, Stefan Pataj, Maciej Sczurowski, Hej, hej ułani… Z dziejów 1 warszawskiej brygady (dywizji) kawalerii, Warszawa 1996r., str. 27. Ponieważ nie zachował się dokładniejszy opis kozackiego nakrycia głowy, które do letniego munduru WP nosił mjr. Grzegorz Stan, niewykluczone, że chodzi o kubankę, a nie papachę – trudno to jednak ustalić, gdyż 6KK, w którym służył uprzednio nie był jednostką kozacką ani kawalerii górskiej. Natomiast czapka chorążego Burzyńskiego byłą prawdopodobnie oryginalną czapką przedwojenną.

[27] Franciszek Kusiak, Oficerowie 1 Armii Wojska Polskiego w latach 1944-1945, Wrocław 1987r.,str.148.

[28] Ibidem, str. 149.

[29] Peter Raina, Jaruzelski 1923-1968, Warszawa 2001r., str. 49.

[30] Juliusz Malczewski, Osiemnasty Kołobrzeski. Z dziejów 18 kołobrzeskiego pułku piechoty 1944-1948, Warszawa, 1974r., str. 91.

[31] F. Kusiak, Oficerowie…, str.149.

[32] Jerzy Dymkowski, Niosąc wolność ojczyźnie, [W:] Pamiętniki Oficerów, p. red. Stanisława Reperowicza, Warszawa, 1972r., str. 190.

[33] E. Kospath-Pawłowski, S. Pataj, M. Sczurowski, op. Cit. Str. 115

[34] Ibidem, str. 184.

[35] Alojzy Sroga, Na drodze stał Kołobrzeg, Warszawa 1980r.

[36] E. Kospath-Pawłowski, S. Pataj, M. Sczurowski, op. Cit. Str. 127

SUMMARY

The text discusses the problem of uniforms used in the Polish Army in the East – the problems with unifications and the ways the Army tried to deal with the chronic lack of proper uniforms – through use of foreign uniforms, employment of local tailors and even use of civilian clothing elements.

Ten odcinek zaczniemy trochę inaczej, gdyż pomysł na sylwetkę powstał inaczej niż zazwyczaj.

Nasza współpraca z Muzeum Przemysłu i Kolei na śląsku zrodziła konieczność stworzenia sylwetek rekonstrukcyjnych bardziej wpisujących się w ideę muzeum. Gdy zostaliśmy zaproszeni do współpracy przy stworzeniu ekspozycji w wagonie pancernym, wybór stał się oczywisty – SOK z pierwszych lat powojennych. Po dłuższych poszukiwaniach materiałów źródłowych, udało się ustalić, ze w tym okresie obowiązywały mundury kolejarskie wzoru przedwojennego. Dla SOK, jako formacji w pełni zmilitaryzowanej dodatkowo zaopatrzone w naramienniki (choć niektóre zdjęcia pokazują dziwne mieszanki ubiorów wojskowych, cywilnych i kolejarskich).

Jeden z naszych kolegów podjął się wykonania dwóch kompletów mundurowych wraz z czapkami. Oparł się w tym zakresie na przedwojennej instrukcji, która dość ogólnikowo opisywała obowiązujące wzory umundurowania. Zdecydowaliśmy się na komplety letnie – po pierwsze ze względów ekonomicznych (drelich jest zdecydowanie tańszy od dobrej jakości wełnianego sukna, a przecież odtwarzanie sylwetek kolejarskich nie jest głównym przedmiotem naszej działalności), po drugie zaś – dla wygody w noszeniu oraz konserwacji (drelich można po prostu wyprać w pralce, a w środowisku kolejowym ciemne mundury brudzą się po prostu niemożebnie). Mundur składa się z dopasowanej kurtki, z odcinanymi mankietami i charakterystycznymi patkami kieszeni, wykrojonymi w dwa łuki (jak w pierwszowojennym mundurze austro-węgierskim). Charakterystyczny jest także wysoki kołnierz, zapinany na dwie haftki, na którym znajdują się sukienne naszywki z paskiem amarantowym i metalową kolejarską półośką (znak składający się ze stylizowanego koła lokomotywy oraz jednego stylizowanego skrzydła – podobno wzorowanego na skrzydełkach Merkurego). Do kurtki dochodzą także proste spodnie do trzewików, przystosowane do noszenia na szelkach. Spodnie zaprojektowano z mocno szerokimi, prostymi nogawkami, w wyglądzie charakterystycznym dla lat 30-40 XX wieku. Kurtki zaopatrzono w ładne repliki guzików kolejarskich (wersja z orłem bez korony), zaś spodnie – w repliki blaszanych guzików bieliźnianych.

O wiele trudniej przedstawiała się sprawa z kolejarską rogatywką. W końcu, w oparciu o dostępne zdjęcia, udało się zaprojektować czapkę, odpowiadającą wyglądem oryginałom. Została ona uszyta z wełnianego sukna (tzw. czapkowego), z bawełnianą podszewką w kolorze czarnym. Trochę zabawy było z daszkiem – dość powiedzieć, że jest on wykonany z wyjątkowo twardej tektury pozyskanej z pudła po amerykańskich racjach żywnościowych, oklejonej czarną ceratą i obszytej czarną skórką. Natomiast ozdobną podpinkę zrobiono z pomalowanego na czarno polskiego troka (a ściślej: dwóch troków). Czapki zaopatrzono w metalowe repliki osiek oraz orzełki. Jeśli chodzi o orła, to mieliśmy pewne wątpliwości, gdyż na zdjęciach dało się także zauważyć orły wojskowe, a część powojennych sokistów została przeniesiona bezpośrednio z WP (było tak na przykład z załogami pociągów pancernych, które wcześniej działały w ramach jednostek wojskowych). Z drugiej strony – najoczywistszym rozwiązaniem był pozbawiony korony orzeł państwowy wz.27, i takiego orzełka przyczepiliśmy na jedną z czapek. Drugą natomiast ozdobiła replika orzełka wojsk kolejowych Legionów – bez korony, za to z kolejarską ośką na tarczy amazonek. Taki akurat orzełek dobrze wpisuje się w „legendę” noszącego go rekonstruktora.

Do mundurów stosowane są dowolne czarne niskie buty – zarówno trzewiki, jak sztyblety, czy nawet półbuty.  Co do oporządzenia, to w okresie powojennym spotkać można było wszelkie możliwe zestawy pasów i ładownic (w tym także poniemieckie). W naszym wypadku, całkowicie na miejscu są po prostu oporządzenia wojskowe. Ta sama sprawa dotyczy hełmów – o ile scenariusz uzasadnia ich stosowanie.

Sokiści po wojnie najczęściej w pierwszej kolejności dostawali broń „drugiej kategorii” –często była to zdobyczna broń niemiecka lub broń starszych typów – np. jako broń krótka bardziej prawdopodobny byłby Walther P38 lub Nagant niż podstawowy wówczas pistolet WP – TT 33. Ogólnie jednak każda broń wykorzystywana w Polsce w 1945r. mogła być w użyciu w Służbie Ochrony Kolei.

Ciekawostką są stopnie wojskowe – w drugiej połowie lat 40. W SOK funkcjonowały dokładnie takie same stopnie jak w wojsku, działały także szkoły oficerskie i podoficerskie.

Bezpośrednio po wojnie nie istniały specjalne dokumenty identyfikacyjne dla funkcjonariuszy Służby Ochrony Kolei – wykorzystywano wzory stosowane w całym PKP, część sokistów miała podobno tylko wpisany nowy przydział w książeczkach wojskowych. W użyciu – jeszcze pod koniec dekady – były także rozmaite legitymacje „zastępcze” wykonywane ręcznie bądź na maszynie do pisania. Trudno się zresztą temu dziwić, gdyż nawet w wojsku często brakowało blankietów legitymacji.

Jednak to, co najciekawsze w tej sylwetce, to jej uniwersalność. Mundur jest bowiem dokładnie taki sam, jakich jeszcze we wrześniu 1939r. używało Kolejowe Przysposobienie Wojskowe.

Właściwie jedyną różnicą jest orzeł na czapce. Tym samym postać „kolejarską” wykorzystać można zarówno w inscenizacjach związanych z latami powojennymi (działania podziemia, walki z UPA) ale także w tych typowo „wrześniowych”. Oczywiście dla potrzeb inscenizacji „wrześniowych” możemy zmienić orzełki (nawet guziki) oraz oporządzenia na „koszerne” pasy i ładownice.

O ile w opisie nie zaznaczono inaczej, wszystkie pokazane materiały pochodzą ze zbiorów Autora.

Autorem zdjęć sylwetek jest Marcin Morawski.

Tekst: Marcin Morawski i Kamil Szustak

SUMMARY

The characters presented i this article are the “soldiers” of the Polish Railway Security Service (SOK) of the early post-war period. Their uniforms are virtually te same as used by te pre-war Railway Military Preparation (KPW) paramilitary orgaisation. Apart from description of the characters’ uniforms and how tey were made, it also discusses both organisations in some detail.

Zapraszam do lektury kolejnej części wspomnień Zinkowian – uczestników wojny, jednocześnie zaś trzeciej części mini-cyklu, bowiem dzisiejszy bohater był drugim mężem Nadieżdy Smaluchowkiej, której wspomnienia przedstawiłem w poprzednim odcinku. Wspomnienia spisano po ukraińsku. Jako uzupełnienie udało mi się znaleźć dwa wnioski na Ordery Czerwonej Gwiazdy.

„BEWZA PAWŁO JUCHYMOWYCZ, ROCZNIK 1923, UKRAINIEC, STOPIEŃ WOJSKOWY MAJOR

Urodziłem się w marcu 1923 roku we wsi Zinkow w rodzinie chłopskiej. W 1941 roku ukończyłem zinkowską szkołę średnią i wieczorem 21 czerwca wyjechałem do Kijowa żeby zdawać egzamin wstępny do Kijowskiej Szkoły Wojskowo-Technicznej im. S. K. Tymoszenki.

Do kijowa przyjechałem rankiem 22 czerwca, gdy niemieckie samoloty już bombardowały miasta, tj. w momencie rozpoczęcia Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.

Po zdaniu egzaminów zostałem zaliczony w poczet kursantów wyżej wspomnianej szkoły i przystąpiłem do nauki. Ale bombardowania miasta i prace obronne nie dawały mozliwości normalnego prowadzenia nauczania, toteż 10 lipca 1941 roku szkoła została ewakuowana z Kijowa do miasta Kungur w Permskiej Obłasti.

We wrześniu 1942 roku po ukończeniu szkoły nadano mi stopień technik-lejtnanta, a w październiku zostałem skierowany do zapasowego szkolnego pułku czołgów, który stacjonował w mieście Niżnyj Tagił w Obłasti Swierdłowskiej. Pułk zapasowy formował kompanie marszowe, organizował odbiory wojskowej techniki w Niżnotagilskim Zakładzie Czołgowym /ewakuowany Charkowski Zakład Traktorowy/ i wysyłał wojskowe eszelony na front według rozkazów Państwowego Komitetu Obrony. Zostałem wyznaczony zastępcą dowódcy kompanii do spraw technicznych.

W skłądzie tej kompanii w listopadzie 1942 roku przybyłem na Front Południowy pod Stalingrad, do 3 Korpusu Pancernego, którym dowodził generał-major Rotmistrow. W składzie tego korpusu brałem udział w walkach w celu zniszczenia otoczonego ugrupowania niemieckiej 6 armii feldmarszałka Paulusa i odpierania kontruderzeń grupy generała Mansteina, który chciał przedrzeć się na pomoc otoczonej armii Paulusa, ale wszystkie jego kontrnatarcia zostały odparte i wspomóc Paulusa mu się nie udało. Jego armia pancerna została całkowicie rozgromiona.

Tak oto przemieściliśmy się w boju od Stalingradu do Rostowa nad Donem.

W marcu 1943 roku naszą 18. Brygadę Pancerną przeznaczono do przeformowania a mnie odkomenderowano do uzupełnień nowo sformowanego 25. Pułku czołgów, który wchodził w skład Trzeciego Frontu Ukraińskiego, w składzie którego doszliśmy w boju po południowej Ukrainie do miasta Pierwomajsk w Obłasti Odesskiej.

W kwietniu 1944 roku zostałem ponownie odkomenderowany do Niżnie-tagilskiej Fabryki Czołgów celem odbioru techniki wojskowej. Po odebraniu czołgów w maju 1944 roku zostałem skierowany na Trzeci Front Białoruski, do 277. batalionu czołgów 31. Kirowohrazkiej Brygady Pancernej odznaczonej orderami Czerwonego Sztandaru i Suworowa 29. Korpusu Pancernego. W składzie tego batalionu wziąłem udział w operacji „Bagration” w walach o wyzwolenie Białorusi od faszystowskich najeźdźców.

W lipcu 1944 roku w walce o miasto Sziaulai [pol. Szawle, Litwa] zostałem ranny i do 1. września przebywałem na leczeniu w szpitalu wojskowym, a po jego opuszczeniu zostałem skierowany do wydziału kadr Wojsk Pancernych i Zmechanizowanych Armii Czerwonej do miasta Moskwy, gdzie otrzymałem skierowanie do wydziału kadr 2. Armii Pancernej, która wchodziła w skład Pierwszego Frontu Białoruskiego.

W październiku 1944 roku zostałem skierowany do miasta Swierdłowsk celem odbioru techniki wojskowej – SAU-100 (dział samobieżnych) i po ich odebraniu i dotarciu na miejsce zostałem skierowany do formowania 208. Brygady Artylerii Samobieżnej do Tulskich Wojskowych Obozów Pancernych (TTWT).

W połowie grudnia 1944 roku w składzie tej nowo sformowanej brygady zostałem skierowany na Trzeci Front Ukraiński, gdzie wzięliśmy udział w walkach o wyzwolenie Budapesztu, Wiednia, Pragi.

Dzień zwycięstwa świętowaliśmy niedaleko Pragi [-] stolicy Czechosłowacji. A 9. czerwca naszą brygadę załadowano do pociągu i skierowano do Mongolii celem udziału w wojnie z imperialistyczną Japonią, i już w pierwszych dniach lipca przybyliśmy do Mongolii niewielkiego miasta Tamcak-Bułak, gdzie przebywaliśmy na formowaniu do 9. sierpnia.

A 9. sierpnia o godzinie szóstej rano ogłoszono alarm i postawiono nam zadanie przejść granicę z Mandżurią i przeprowadzić marsz przez pustynię Gobi w oczekiwaniu spodziewanych walk. Nasza brygada weszła w skład Frontu Zabajkalskiego. Poruszaliśmy się przez terytorium Mandżurii bez walk, małe grupy wroga porozbiegały się, tak, jakby Japończycy nie czekali i nie spodziewali się, że nasze wojska przejdą przez pustynię. Tak doszliśmy do miasta Tongliao i już 2. września Japonia skapitulowała, a 3. września świętowaliśmy dzień. Na tym zakończyła się druga wojna światowa, która trwała sześć lat.

W listopadzie 1945 roku nasza brygada powróciła do ojczyzny i rozmieściła się w przygranicznej osadzie Sołowiowsk w Zabajkalskim Okręgu Wojskowym, a w 1950r. nasz 53. Ciężki pułk pancerny przedyslokował się na stację Dauria tegoż Okręgu.

W 1952 roku wyjechałem do miasta Kazań celem nauki w Wyższej Szkole Technicznej, a po jej zakończeniu w listopadzie 1953r. zostałem skierowany celem dalszego przechodzenia służby do Syberyjskiego Okręgu Wojskowego do miasta Krasnojarsk na stanowisko pomocnika zastępcy dowódcy dywizji do spraw technicznych. Na tym stanowisku pełniłem służbę do czerwca 1957 roku, po czym zostałem skierowany do miasta Nowosybirsk na stanowisko zastępcy dowódcy batalionu czołgów do spraw technicznych, gdzie służyłem do 1960 roku.

W marcu 1960 roku zostałem zwolniony do rezerwy i wyjechałem do stałego miejsca zamieszkania [-] do miasta Woroneż. Tu zapisałem się do wieczorowego technikum transportu kolejowego, pracowałem jako elektroślusarz w zakładzie remontu wagonów przy remoncie wagonów chłodniczych, a potem przez rok pracowałem w zakładach lotniczych. Po zakończeniu technikum w 1963 roku zostałem skierowany na posadę naczelnika pociągu chłodniczego, gdzie pracowałem do 1985 roku.

W 1985 roku przeszedłem na emeryturę, ale kontynuowałem pracę jako majster kontrolnym do spraw remontu i testów instalacji chłodniczych sekcji chłodniczych produkcji NDR [prc badawco-rozwojowych?] w zakładach im. Telmana.

Obecnie wraz z małżonką i córką mieszkamy w Woroneżu.”

W ramach uzupełnienia wypada dodać, że major Bewza za służbę w czasie wojny był dwukrotnie odznaczony Orderem Czerwonej Gwiazdy.

Pierwszy order nadano mu w marcu 1945r. jako zastępcy dowódcy baterii do spraw technicznych w 1068 pułku artylerii samobieżnej, 208 Brygady Artylerii Samobieżnej za udział w walkach między 8 a 10 marca.

Drugi order otrzymał jako zastępca dowódcy 1086 pułku do spraw technicznych za wzorowe wypełnianie obowiązków podczas działań pułku w Mandżurii.

Wstęp, komentarz i tłumaczenie: Kamil Szustak

SUMMARY

Above text contains the memoires of mjr. Pavel Efimovich Bevza (Pavlo Yukhymovich Bevza), a long-term Soviet Army officer, one of the Zinkov-natives who participated in the Great Patriotic War and the World War 2. Bevza was also second husband of Nadezhda Smolyukhovskaya/Bevza, whose memoires werepresented in the previous part.

W trakcie wakacyjnych podróży dotarłem do Słowenii, gdzie w miejscowości Pivka znajduje się bardzo ciekawe muzeum wojskowe (Park vojaske zgodovine). Na terenie XIX wiecznych koszar włoskich zgromadzono liczne eksponaty, podzielone tematycznie na kilka wystaw.

Pierwsza ekspozycja to “Drogi do niepodległości”, pokazująca – w modnej ostatnio, multimedialnej formie – armię byłej Jugosławii oraz proces oddzielania się Słowenii (w tym także krótkotrwały epizod walk w czasie interwencji armii jugosłowiańskiej po ogłoszeniu secesji). Po sąsiedzku znajdziemy ekspozycję marynistyczną, w tym niewielki jugosłowiański okręt podwodny (wstęp do jego wnętrza dodatkowo płatny).

Kolejny pawilon zawiera ciekawą wystawę broni pancernej z okresu II WŚ, oraz zbiory broni palnej i bardzo ciekawy zbór masek przeciwgazowych od IWŚ do czasów współczesnych. Kolejny pawilon to ekspozycja artyleryjska, rakietowa oraz zbiór przyrządów optycznych. Na dziedzińcu znajdziemy znakomicie odrestaurowany skład niemieckiego pociągu z czasu IIWŚ.

Budynek główny mieści w sobie część administracyjną, sklep z pamiątkami, dużą i całkiem niedrogą restaurację oraz ekspozycje czasowe – akurat w czasie moich odwiedzin były to wystawy dotyczące współczesnych sił specjalnych armii słoweńskiej, a także łucznictwa i walki z przymusową italianizacją Słowenii (porównywalną z germanizacją na ziemiach polskich, choć zapewne jeszcze bardziej brutalną i bezwzględną).

W czasie odwiedzin w muzeum odbywał się festyn historyczny – można było obejrzeć między innymi pokazy dynamiczne sprzętu ciężkiego oraz dioramy grup rekonstrukcyjnych.

Polecam odwiedzenie muzeum – naprawdę warto przeznaczyć na to około 3 godzin i 10 euro od osoby.

Autor: Marcin Morawski

SUMMARY

The author presents a short review of the Military Museum in Pivka, Slovenia that he visited in 2018.

Dzisiejsza część będzie niestety krótka. Nie zawsze da się znaleźć jakiekolwiek informacje o interesującej nas osobie. W przypadku żołnierza Wojska Polskiego – sierżant Anny Bałaszowej – brak niestety literatury, z której można by brać choćby skąpe dane, zaś zarówno nietypowa specjalizacja jak i fakt dłuższej służby w WP sprawiły, że i w radzieckich źródłach nie udało się nic znaleźć. Niestety, brak – wedle mojej wiedzy – opracowań poświęconych wojskom łączności 1 i 2AWP, które mogłyby rzucić nieco światła na historię bohaterki dzisiejszego artykułu. Dlatego też poniższy tekst oparty jest wyłącznie na zachowanych dokumentach, co czyni go wysoce niepełnym.

Anna Markowna Bałaszowa urodziła się w 1922r. w miejscowości Artiomowo w Rajonie Aleksandrowskim w Obłasti Iwanowskiej (nie zdołałem ustalić dokładnie o którą miejscowość chodzi – być może o Artiomowo w Rajonie Szujskim), w rosyjskiej rodzinie. Można powiedzieć, że trafiła idealnie – Wojna Domowa się skończyła, a rosyjska wieś zwykle dość łagodnie przeżywała czasy stalinowskie. Anna odebrała, jak na tamte czasy, dość solidne, średnie wykształcenie, w czym nie przeszkodził nawet wybuch wojny radziecko-niemieckiej. W maju 1942r. zostaje zmobilizowana (prawdopodobnie jako ochotnik) do Armii Czerwonej.

Skierowana została do 8. Zapasowego pułku łączności, gdzie w szkole podoficerskiej przeszła przeszkolenie jako radiomechanik.

Gdy w kwietniu 1944r. wraz ze wzrostem liczebności polskich formacji na Wschodzie zapadła decyzja o rozwinięciu 1 samodzielnego batalionu łączności w pułk, podstawowym problemem był brak wyszkolonej kadry. Chociaż już przy tworzeniu batalionu skorzystano z pomocy radzieckich instruktorów, to jednak wyszkolenie nowych łącznościowców w krótkim czasie nie było łatwe. Dlatego też szeregi pułku zasiliła specjalistyczna kadra z Armii Czerwonej. Wśród radzieckich specjalistów znalazła się także sierżant Bałaszowa, którą 5. maja skierowano do batalionu telefoniczno-telegraficznego na stanowisko „mechanika BODO”

Początkowo miałem duże problemy ze zidentyfikowaniem „BODO” – sposób zapisu sugerował skrót, a jedyne informacje jakie początkowo znalazłem wskazywały wprawdzie na wykorzystywanie przez pułk „aparatów BODO”, ale nie wyjaśniających co to takiego i do czego służyło. Dopiero zadawszy pytanie na forum dobroni.pl zdołałem uzyskać jakieś bliższe informacje (https://forum.dobroni.pl/f/aparat-telegraficzny/122096). O ile zapis „BODO” w książeczce wojskowej nie dziwi (wszystko wskazuje na to, że oficer, który ja wypełniał niezbyt dobrze władał językiem polskim), o tyle dziwnym wydaje się, że tak samo opisywano aparat Baudota w późniejszych opracowaniach.

Wydawać by się mogło, że wobec przywiązania radzieckiego dowództwa do łączności telefonicznej mechanik o tak wąskiej specjalizacji nie będzie miał zbyt wiele do roboty, a jednak aparaty Baudota musiały być dość intensywnie wykorzystywane i, co więcej, musiały być dla dowództwa pułku ważne – sierżant Bałaszowa za okres służby w Wojsku Polskim doczekała się aż trzech Brązowych Krzyży Zasługi. Choć jednostki łączności rzadko kojarzone są z bezpośrednim udziałem w walkach, trzeba pamiętać, ze przy łączności telefonicznej niezwykle często łącznościowcy musieli pod ogniem artyleryjskim wychodzić i sprawdzać długie (często kilkukilometrowe) odcinki kabla w poszukiwaniu uszkodzeń. Również znaczenie służby łączności dla sprawnego prowadzenia działań wojennych jest nie do przecenienia. Nic zatem dziwnego, że 1SPŁ był z 1 Armią wszędzie tam, gdzie ta toczyła walki. Sierżant Bałaszowa wraz z polska jednostką przeszłą cały jej szlak – od dawnych Kresów Wschodnich RP, przez Warszawę, Pomorze i Odrę aż do Berlina. Potwierdzają to kolejne przyznane jej odznaczenia – polskie „Za Warszawę” i „Za Odrę, Nysę, Bałtyk” i radzieckie „Za Wyzwolenie Warszawy” i „Za zdobycie Berlina”

Po zakończeniu działań wojennych pułk za miejsce stacjonowania przyjął Wriezen, gdzie 28 maja odznaczony został Orderem Czerwonej Gwiazdy. W Lipcu 1945r. pułk został przeniesiony do Katowic, gdzie we wrześniu został rozformowany. Wygląda jednak na to, że dowództwo Wojska Polskiego uważała specjalizację młodej sierżant za bardzo pożądaną, gdyż wraz z niewielką częścią żołnierzy pułku trafiła do Samodzielnego Batalionu Łączności – jednostki 4. Okręgu Wojskowego we Wrocławiu (później przemianowany na 4.sbł), gdzie pełniła służbę aż do demobilizacji w maju 1946r.

O dalszych losach sierżant Bałaszowej wiadomo niewiele – Jeszcze w czasie służby w Wojsku Polskim została dodatkowo odznaczona medalem „Zwyciestwa i Wolności” oraz radzieckim medalem „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945”, a w maju 1966r. została odznaczona medalem „20 lat zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej”. Po wojnie mieszkała w mieście Kemerowo nad rzeką Tom.

Prawdopodobnie po wojnie zaangażowana była w prace stowarzyszeń weteranów i w propagowanie historii 1 AWP – wśród nielicznych dokumentów znalazły się też ręcznie wyrysowane mapy najważniejszych działań 1. Armii. Mapy te opisano po polsku, choć z kilkoma błędami, co wskazywać może, że podczas służby pani sierżant przykładała się do obowiązkowej nauki języka.

Dziękuję użytkownikowi Stary Kojot za rozwiązanie zagadki „aparatu BODO”.

Autor: Kamil Szustak