Uwaga! Poniższy tekst został pierwotnie opublikowany na portalu dobroni.pl w 2011r. Część zamieszczonych tutaj wniosków została zweryfikowana. Dlatego też zaleca się, po lekturze niniejszego artykułu, zapoznanie się z późniejszymi częściami cyklu. Prezentowany wzór książeczki stosowany był od lutego 1945r. i nie był jedynym stosowanym w tym czasie w 1AWP.

Trudno dziś znaleźć informacje na temat dokumentów osobistych żołnierzy 1 i 2 AWP. Spotkałem się nawet z tezą, że takowe nie istniały, a w Odrodzonym Wojsku Polskim (której to nazwy używano czasem w odniesieniu do formacji WP tworzonych w ZSRR) stosowano radzieckie książeczki wojskowe (tzw. Krasnoarmiejskije Kniżki). Nie przypuszczam, by kiedykolwiek było to prawdą – wszak w 1AWP bardzo dbano o „polski wygląd” i o ile wewnętrzne dokumenty mogły być sporządzane po rosyjsku, o tyle językiem dokumentów osobistych był zwykle polski.

                Jedyny przykład takiego dokumentu, jaki znalazł się moich rękach pochodzi już z 1945r. i wydrukowany został w Toruniu, jednak jego układ oraz wykonanie, przypominające stosowane w radzieckim odpowiedniku pozwala przypuszczać iż taki właśnie wzór dokumentu stosowano wcześniej, również przed wkroczeniem 1AWP na terytorium przedwojennej Polski. Niestety, posiadany przeze mnie dokument nie posiada pierwszej strony (stan zachowania całości sugeruje iż pierwszą stronę wyrwano celowo), co nie pozwala określić oficjalnej nazwy dokumentu ani danych właściciela. Z dalszych stron można dowiedzieć się jedynie, iż był on Białorusinem ze wsi Pierenosiny w rejonie Baranowicz.

Tak jak miało to miejsce przypadku oficerskich dowodów tożsamości, tak też i w przypadku opracowania dokumentu dla przeciętnego żołnierza zadbano o układ możliwie zbliżony do  radzieckiego odpowiednika, choć wyraźnie dają się zauważyć wpływy nie-radzieckie. Dokument ma nazwy rubryk podane wyłącznie w języku polskim, jednak wpisy są w większości dwujęzyczne, a niektóre wykonane wyłącznie po rosyjsku.

Dla wskazania różnic i podobieństw, wyżej wymieniony dokument zostanie porównany z „Krasnoarmiejską Kniżką”. Na materiał porównawczy wybrałem najlepiej zachowany dokument tego typu jaki posiadam – książeczkę młodszego sierżanta Jakowa P. Birjukowa z 344 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej wydaną w 1944r.

Na pierwszy rzut oka, oba dokumenty wyglądają podobnie – mają zewnętrzną okładkę z grubszego papieru (nieco grubszego w przypadku dokumentu polskiego), po środku okładki znajduje się godło – na radzieckim dokumencie jest to niezbyt równa czerwona gwiazda z sierpem i młotem (na pierwszy rzut oka można by ją wziąć za narysowaną kredkami przez jakieś dziecko), a na polskim – orzeł piastowski, również nierówno umiejscowiony, ale z wyraźnym rysunkiem piór. Na ostatniej stronie okładki polskiej książeczki znajduje się również informacja o producencie – w tym wypadku to Drukarnia Wojska Polskiego – Toruń. Choć grubość obu książeczek wojskowych wydaje się podobna, to polski dokument ma 24 strony podczas gdy radziecki – tylko 12. Co ciekawe, numeracja stron w obu dokumentach zaczyna się od strony tytułowej.

Pierwszą stroną jest strona tytułowa. W „krasnoarmiejskoj Kniżkie” na stronie tytułowej znajduje się kontur gwiazdy z sierpem i młotem oraz nazwa dokumentu. Ze względu na brak kartki w posiadanym przeze mnie egzemplarzu można się jedynie domyślać, że podobnie wyglądało to w polskim odpowiedniku.

Na stronie drugiej u góry dokumentu radzieckiego możemy przeczytać pouczenie: „książeczkę czerwonoarmiejską mieć zawsze przy sobie. Nie posiadających książeczki – zatrzymywać”. Poniżej znajdują się podstawowe dane właściciela, takie jak imię, nazwisko, patronimik, stopień i funkcja, nazwa jednostki i numer znaku osobistego („licznyj znak” to nie to samo co nieśmiertelnik). Poniżej zaś widnieje miejsce na zdjęcie, podpis właściciela oraz podpis dowódcy i data wydania dokumentu, całość potwierdzona pieczęcią jednostki. Możemy domniemywać, że w polskim dokumencie strona ta wyglądała podobnie, choć zapewne brakowało tam rubryki na numer znaku osobistego. W „krasnoarmiejskich kniżkach”, przynajmniej tych z okresu wojny zdjęcia wklejano bardzo rzadko, przypuszczalnie podobnie wyglądała sytuacja w przypadku dokumentu polskiego.

Strona trzecia w obu dokumentach nosi taki sam tytuł: „Ogólne Dane”. W obu dokumentach znajduje się tam siedem rubryk, choć nie są one identyczne. W obu dokumentach są rubryki dotyczące roku urodzenia, narodowości, wykształcenia data mobilizacji i nazwa RKU/Komisariatu wojskowego (Wojenkomatu) oraz zawodu przed zmobilizowaniem. W dokumencie polskim znajdziemy jeszcze dodatkowo rubrykę „wyznanie”, której próżno szukać w dokumencie radzieckim. Tam z kolei znaleźć możemy jeszcze numer specjalności wojskowej.

Na kolejnej stronie znajdują się jeszcze dwie rubryki z rozdziału „Ogólne dane”: W dokumencie polskim są to: „miejsce urodzenia” oraz „Adres domowy, nazwisko, imię żony lub rodziców”, tymczasem w dokumencie radzieckim te dwie rubryki są scalone w jedną, a rubryka nr 9 zawiera informację na temat grupy krwi posiadacza.

Od strony piątej w obu dokumentach zaczyna się tabelka zawierająca opis przebiegu służby. Ma ona w obu dokumentach cztery takie same rubryki: „Jednostka, pododdział, zajmowane stanowisko i stopień”, „dzień i miesiąc”, „rok i numer rozkazu” oraz „podpis dowódcy kompanii”. W polskim dokumencie w tabelce wprowadzono dodatkowo podział na wiersze, co z jednej strony ułatwia odnalezienie kolejnych wpisów, ale z drugiej strony przy gęstym zapisie czyni poszczególne wpisy nieczytelnymi.

Na stronie szóstej polskiego dokumentu znajduje się ciąg dalszy tabeli dotyczącej przebiegu służby, tymczasem „Krasnoarmiejskoj Kniżkie” na stronie tej znajduje się już informacja o udziale w kampaniach, zdobytych odznaczeniach, pochwałach i odniesionych ranach. W dokumencie polskim ta tabelka znajduje się dopiero na stronie siódmej i jest kontynuowana na kolejnej.

Na ósmej stronie radzieckiej i na dziewiątej stronie polskiej książeczki zaczyna się wykaz wyposażenia mundurowego. W radzieckim dokumencie kontynuowany jest on na stronie nr 10, a w polskim ciągnie się do czternastej, przy czym od połowy trzynastej strony znajdują się puste rubryki. Raczej nie przewidywano dla polskich żołnierzy więcej elementów umundurowania i oporządzenia niż dla czerwonoarmistów, ale być może doświadczenia wyniesione przez większość wyższej kadry dowódczej z Armii Czerwonej uczyły, że podstawowy spis nie uwzględniał wszystkiego. W radzieckich dokumentach zdarzało się, że spis ten nie był wypełniany (choć akurat prezentowany egzemplarz jest wypełniony niemal wzorcowo) i jak pokazuje prezentowany przykład polskiego dokumentu, w Wojsku Polskim również się tym zbytnio nie przejmowano. Nazwy rubryk są mniej więcej takie same, choć można znaleźć kilka różnic. I tak radziecką czapkę z daszkiem („Фуражка”, nie mylić z furażerką) zastępuje konfederatka (czyli polowa rogatywka), półkożuch („Полушубок”) zastąpiony został przez kamizelkę futrzaną (prawdopodobnie to błąd, gdyż ta wg. Radzieckich regulaminów z 1936r. to „Жилет меховой” i przysługiwała tylko oficerom ), pasek do spinania zrolowanego płaszcza (Ремень для скатки шинели) zastępuje dość niejasny wpis „pas koalicyjny” (przypuszczam, że chodzi tu o koalicyjkę do pasa do broni krótkiej, ale jeśli się mylę, to proszę o wyprowadzenie z błędu) a „tornister (workoplecak)” zastępuje po prostu „plecak” (choć Polacy raczej otrzymywali tylko workoplecaki).

Kolejna tabela, dotycząca wydanej właścicielowi dokumentu broni i wyposażenia technicznego znajduje się w dokumencie polskim na stronie piętnastej, a w radzieckim – na jedenastej. Również ta tabelka rzadko była wypełniana.

Ostatnią, dwunastą stronę „krasnoarmiejskoj kniżki” zajmuje tabela z rozmiarami poszczególnych elementów umundurowania noszonych przez właściciela książeczki. Taka sam tabelka w polskim dokumencie zajmuje strony nr 16 i 17.

Na stronach 18-22 w polskiej książeczce wojskowej znajduje się miejsce na „szczególne dane” (cokolwiek miałoby to oznaczać), zaś stronę nr 23 zajmują instrukcje dotyczące wypełniania poszczególnych rozdziałów, które w radzieckim dokumencie znaleźć można na końcu odpowiedniego rozdziału. Ostatnia strona polskiego dokumentu jest pusta i prawdopodobnie nie przewidywano jej wypełniania.

Jak widać z powyższego, oba dokumenty są do siebie podobne i niewątpliwie pierwowzorem polskiej książeczki wojskowej dla 1 i 2 AWP była „Karasnoarmiejskaja Kniżka”. Jednak dokument polski posiada kilka  elementów różniących go od radzieckiego wzoru i jako dokument sporządzony przynajmniej częściowo po polsku mogła być nieczytelna dla czerwonoarmistów.

Przy okazji warto zauważyć, że wykorzystany tu radziecki dokument został wykorzystany do stworzenia blankietu, który był kiedyś oferowany na allegro i który zapewne można jeszcze znaleźć w Internecie.

Jeżeli ktoś z czytelników dysponuje egzemplarzem książeczki z zachowaną pierwszą kartką, bądź po prostu znalazł jakieś błędy merytoryczne w powyższym artykule, to proszę o kontakt.

Autor: Kamil Szustak

SUMMARY

In this text, the author describes the EM/NCO ID booklet used in the 1st Army of the Polish Troops in the East from February 1945 and compares it with the document it was based upon – the Red Army Booklet (Krasnoarmeyskaya Knizhka). The documents used for this article come from the author’s collection. Please note, that this text was originally published on the http://www.dobroni.pl in 2011 and some of the information has been verified since the original publication, thus it is advisory to read also the later texts supplementing this one.