Uwaga! Poniższy tekst powstał w 2012r. dzięki wsparciu użytkowników portalu http://www.dobroni.pl. Zawarte w nim informacje zostały później zweryfikowane, dlatego też zaleca się lekturę w połączeniu z późniejszymi artykułami z cyklu.

                Od chwili opublikowania artykułu na temat książeczek wojskowych 1 i 2 AWP otrzymałem szereg sygnałów o istnieniu innego, wcześniejszego wzoru książeczki wojskowej. Niezawodny użytkownik „Kirej” wyśledził nawet skan takiej książeczki na stronie pewnego stowarzyszenia, jednak moja prośba o zgodę na wykorzystanie materiału pozostała bez odpowiedzi. Ostatnio jednak udało mi się zdobyć coś, na co dawno „polowałem” – wydany w 1978r. zbiór dokumentów pt. „Ludowe Wojsko Polskie 1943 – 1945”. W zbiorze tym zawarto naturalnej wielkości faksymile rozmaitych dokumentów i plakatów związanych z formowaniem i szlakiem bojowym 1 i 2 Armii Wojska Polskiego. Znalazły się tam również kopie dokumentów osobistych – w tym właśnie wcześniejszego wariantu książeczki wojskowej. W świetle innych dokumentów z teczki wydaje się jednak, że nie był to pierwszy dokument identyfikacji osobistej jaki otrzymywali żołnierze 1 Armii. Niniejszy artykuł poświęcony będzie trochę szerzej dokumentom osobistym – oprócz tych wcześniejszych, chciałbym też poświęcić kilka słów dokumentom zastępczym.

                Prawdopodobnie pierwszym polskim dokumentem jaki wydawano żołnierzom formowanych jednostek polskich był wojskowy dowód osobisty. Mimo szumnej nazwy, faksymile takiego dowodu (wydanego 8.08.1943r), które możemy znaleźć we wspomnianym na wstępie zbiorze dokumentów, wskazuje że był to dokument niepozorny i raczej tymczasowy. Ma on postać kawałka zwykłej kartki (prawdopodobnie oryginalny papier był zwykłym papierem do maszyny) o wymiarach 13,5cm x 9cm, na którym za pomocą maszyny do pisania umieszczono tytuł dokumentu („DOWÓD OSOBISTY”), oraz rubryki: „Nazwisko, imię”, „Stopień wojskowy i funkcja” oraz informację stwierdzającą, że w/w rzeczywiście służy w wymienionej jednostce. Widoczna na dolnym skraju linia przerywana sugeruje, że na maszynie do pisania wykonano na kartce a4 kilka takich blankietów, które następnie wycinano. Dokument potwierdzony jest pieczęcią jednostki i podpisem dowódcy. Prawdopodobnie nie jest to jedyny wzór dokumentu tego typu – przepisy mogły określać jakie rubryki powinny się znaleźć w takim dokumencie, ale nie wydaje się by istniał jakiś wzór blankietu, który i tak wykonywano „chałupniczo” na miejscu.

                Drugim z interesujących nas dokumentów jest wcześniejsza wersja książeczki wojskowej. Co ciekawe, nie jest ona ani wzorowana na radzieckiej, ani dwujęzyczna, w dodatku posiada tylko 4 strony (licząc tytułową) i dość niestandardowy rozmiar: złożona ma 15cm x 10,5cm.* Pierwsza strona książeczki zawiera nagłówek „1-a ARMIA POLSKA”, poniżej zaś tytuł „KSIĄŻECZKA WOJSKOWA”, numer książeczki oraz rubryki na nazwisko i imię właściciela.

                Dwie strony wewnętrzne tworzą w zasadzie jedną dużą. Pod nagłówkiem „KSIĄŻECZKA WOJSKOWA Nr.___” znajdują się biegnące przez całą szerokość rubryki. Spośród wielu informacji, za najważniejsze twórcy blankietu uznali: nazwisko, imię, stopień wojskowy, stanowisko, nazwę jednostki, miejsce i datę urodzenia, narodowość, stan cywilny, datę i miejsce mobilizacji, miejsce stałego zamieszkania. Na samym dole pozostawiono niewielką rubrykę na datę wydania książeczki (w tym wypadku 30.08.1944r.), nieadekwatnie małe miejsce na pieczęć oraz miejsce na podpis dowódcy.

                Ostatnia strona, będąca zarazem tyłem okładki to jedna duża rubryka opisana tylko nagłówkiem „ZMIANY W STANIE SŁUŻBOWYM”.

                Trudno dociec czy o takim wyglądzie książeczki zadecydowały względy ekonomiczne (łatwa i tania do druku, bez zbędnych okładek czy metalowych zszywek) czy przekonanie, że większość posiadaczy zapewne nie pożyje długo i szkoda by było im wydawać bardziej skomplikowane dokumenty czy też może jakieś inne przyczyny. Na pewno jednak taka książeczka była czytelna i łatwa do sprawdzenia, choć mogła stanowić istne utrapienie dla żołnierzy radzieckich chcących skontrolować polskiego żołnierza – późniejsza wersja posiada układ zbliżony do książeczki radzieckiej, ta zaś nie tylko wygląda jak kiepski falsyfikat, ale w dodatku wszystkie informacje mieści na dwu stronach! Ponieważ książeczki późniejszej wersji pochodzą w większości z drukarni w Toruniu, a zaprezentowana tu wersja wcześniejsza pochodzi z sierpnia 1944r. (czyli okres formowania kolejnych jednostek 1AWP i pierwszych 2AWP), można domniemywać, że druga wersja funkcjonowała dopiero od lutego 1945r. Jest to jednak tylko moje przypuszczenie i nie należy go przyjmować za pewnik.

                Inną ciekawą kwestią, na której temat sporo słyszałem jest stosowanie w 1 i 2 Armii Wojska Polskiego dokumentów zastępczych. Oczywiście w warunkach frontowych często musiało brakować właściwych blankietów. Z posiadanych informacji wiem, że braki takie były dość częste, choć starano się je uzupełniać możliwie szybko, a wówczas dokument zastępczy był zwykle niszczony lub przekazywany do archiwum. Pamiętać też należy, że dokumenty zastępcze – często wykonane na marnym papierze i noszone przez żołnierzy cały czas przy sobie, często składane i rozkładane, narażone na działanie wilgoci – szybko się zużywały. W związku z tym niewiele ich dotwało do naszych czasów, a jeszcze mniej trafiło na szeroko pojęty rynek kolekcjonerski. W tym miejscu chciałbym zaprezentować przykład takiego dokumentu tymczasowego wydanego dla oficera 3pp zamiast legitymacji oficerskiej (być może w zastępstwie dokumentu zaprezentowanego w pierwszym artykule. Dokument ten pochodzi już z sierpnia 1946r., jednak można sądzić, że podobnie wyglądały dokumenty tymczasowe w czasie wojny. Pamiętać jednak należy, że nie istniał żaden jednolity wzór takich dokumentów tymczasowych i wszelkie ich przykłady traktować należy jako ciekawostkę, a nie jako jedyną obowiązującą wersję.

Dokument, którym dysponuję sporządzono na maszynie do pisania na kartce papieru o wymiarach 20,5cm x 12,5cm. Kartka nosi ślady składania na czworo (co doprowadziło do przerwania kartki wzdłuż linii składu) – dowodzi to, iż dokument ten był dłuższy czas noszony w kieszeni, a zatem wykorzystywany na równych prawach z normalnymi dokumentami identyfikacyjnymi. Tytuł dokumentu brzmi „TYMCZASOWE ZAŚWIADCZENIE WZAMIAN LEGITYMACJI OFICERSKIEJ”. Spośród informacji, jakie zwykle zawierają dokumenty identyfikacyjne, tu wybrano jedynie stopień imię, nazwisko, imię ojca, nazwę jednostki, stanowisko oraz posiadaną broń osobistą. Zamiast układu rubrykowego wybrano tekst jednolity. Co ciekawe, o ile nazwisko wydrukowano, o tyle na broń zostawiono wolną rubrykę. Wiąże się to prawdopodobnie z faktem iż w chwili wydania dokumentu oficer ów nie otrzymał jeszcze broni. Pistolet parabellum (też ciekawe, broń niezbyt regulaminowa) wydano mu dopiero dziewiątego sierpnia, podczas gdy legitymację otrzymał dwa dni wcześniej. Dowództwo pułku najwyraźniej spodziewało się dostawy nowych blankietów legitymacyjnych, bądź spodziewało się, iż dokument tymczasowy nie przetrwa długo, gdyż otrzymał on datę ważności jedynie dwumiesięczną. W zastępstwie szefa sztabu dokument podpisał oficer sztabowy nazwiskiem Romanowski (być może major Mikołaj Romanowski).

Autor: Kamil Szustak

*Wymiar ten jest nieprawidłowy – choć dokumenty w teczce są najwyraźniej naturalnej wielkości, ta książeczka została nienaturalnie powiększona.