Nie da się ukryć, że kolekcjonerzy polskich odznaczeń cierpią na brak dobrych opracowań, które pozwoliłyby nie tylko rozpoznać rodzaj odznaczenia, ale także określić jego producenta i okres wykonania, czy wykluczyć podróbki. Tym bardziej więc dziwi fakt, że wydana w 2008 roku praca Wojciecha Steli „Polskie Ordery i Odznaczenia” przeszła praktycznie bez echa. Właściwie pierwszy raz o istnieniu tego dzieła usłyszałem w ubiegłym roku od kolekcjonera z USA. Szukając książki, udało mi się ustalić tytuł i autora oraz możliwości nabycia, ale nie znalazłem praktycznie żadnych recenzji ani uwag na jej temat. Ponieważ jednak potrzeba nabycia dobrego opracowania na temat odznaczeń nadawanych żołnierzom 1 i 2 Armii Wojska Polskiego wydała mi się pilniejsza niż poszerzanie kolekcji, w ubiegłym miesiącu zdecydowałem się nabyć pierwszy tom książki, obejmujący lata 1943-1946.

                Pierwszą rzeczą, która mnie zaskoczyła po odebraniu przesyłki był jej niewielki rozmiar. Po zdjęciach spodziewałem się wydania w formacie A4, tymczasem książka ma format niewiele większy od A5. Bynajmniej nie jest to jednak wada – wraz z twardą oprawą i dobrym papierem, ten „raportówkowy” format czyni książkę idealnym podręcznikiem, który można zabrać np. na giełdę lub zlot – nie tylko mieści się do torby podręcznej, ale ponadto odporna jest na uszkodzenia mechaniczne. Pozytywne pierwsze wrażenie potęguje piękna szata graficzna – okładka jest ładnie zaprojektowana i przyciąga wzrok, dalej jest jeszcze lepiej – książka pełna jest dużych i wyraźnych zdjęć. Dodatkowym atutem, widocznym także na pierwszy rzut oka, jest fakt, że książka ma tekst przetłumaczony od razu na angielski, rosyjski i niemiecki. Wrażenie może zepsuć nieco błąd ortograficzny na okładce, ale dość trudno go wypatrzeć. Tyle jeżeli chodzi o pierwsze wrażenie. Przyjrzyjmy się teraz bliżej zawartości książki.

Tekstu w książce jest mało. Trudno to uznać za wadę, osobiście odniosłem wrażenie, ze jest go akurat tyle ile trzeba i ani odrobinę więcej. W czytaniu przeszkadzać może nieco mała czcionka, jest to jednak zabieg zrozumiały – dzięki temu książka zachowuje stosunkowo niewielką objętość przy dużej ilości materiału ikonograficznego. Niestety, problemem, który szybko rzuca się w oczy jest brak korekty – w tekście polskim roi się od literówek i niestety nie wszystkie ujęte są w dołączonej do książki erracie – obejmuje ona tylko poważne błędy, głównie dotyczące opisów odznaczeń lub zdjęć. Z kolei tekst angielski jest bardzo poprawny, wolny od błędów. Oceny tekstu rosyjskiego się nie podejmę – mogę tylko powiedzieć, że dla mnie, osoby, która w żadnym razie nie mówi płynnie po rosyjsku, za to bardzo dużo w tym języku czyta, jest on w pełni zrozumiały. Biorąc to pod uwagę, oraz własną – marną – znajomość języka niemieckiego zakładam, że tłumaczenia na ten język jest równie dobre jak na angielski. Niestety, wielojęzyczność książki kończy się przy opisach zdjęć i skanów dokumentów – te występują jedynie po polsku, toteż dla obcokrajowców nieznających dobrze polskiego (ew. rosyjskiego, gdyż jak łatwo się domyślić, wiele przytoczonych dokumentów sporządzonych zostało w tym właśnie języku) może to obniżyć wartość książki. Z drugiej jednak strony – opisy te nie są zbyt długie i powinny być proste do przetłumaczenia z pomocą słownika.

W częściach tekstu dotyczących historii znaleźć można parę „skrótów myślowych”, które w efekcie pozwalają na wysnucie nie do końca prawdziwych wniosków (np. kwestia ostatecznego ustalenia granic Polski w Jałcie), jednak raczej nikogo nie skłoni do sięgnięcia po tę książkę chęć poznania polskiej historii – poważni kolekcjonerzy polskich odznaczeń (a inni raczej po tę pracę nie sięgną) w większości należą do ludzi oczytanych.

Mnie osobiście szczególnie uderzyły w tekście trzy rzeczy:

1.Brak konsekwencji w niektórych spisach – np. w spisach odznaczonych część odznaczonych wymieniona jest najpierw z imienia a później z nazwiska, część odwrotnie; brakuje także konsekwencji w nazewnictwie odznaczeń obcych (np. pisanie raz o „odznace bohatera ZSRR” innym razem o medalu lub po prostu o „złotej gwieździe”, czy też brak informacji o odznaczeniach, które widać np. na zamieszczonych obok zdjęciach);

2.Pisownia nazwisk obcych – nie zawsze konsekwentna. Zwraca też uwagę co innego – o ile nie dziwi umieszczenie przy nazwisku marsz. Żymierskiego w nawiasie nazwiska Łyżwiński – wszak nie była to zmiana nazwiska dokonana w jakikolwiek oficjalny sposób – o tyle dziwi umieszczenie przy nazwisku gen. Popławskiego informacji, jakoby nazywał się on Siergiej Fiodorowicz Gorochow – kwestia jego podwójnej tożsamości, oparta na jednym, źle podpisanym zdjęciu i materiale wspomnieniowym została już dość dawno wyjaśniona ponad wszelką wątpliwość (obecnie zresztą każdy, kto ma dostęp do Internetu i zna choć trochę rosyjski może samemu znaleźć dowody na to, że Popławski jednak Gorochowem nie był);

3.Zdziwienie autora na fakt nazywania Krzyża Zasługi orderem – faktycznie, można spierać się co do poprawności takiego określenia, jednak nawet przed wojną w niektórych dokumentach oficjalnych znaleźć można określenie „order krzyża zasługi”.

Zdjęcia i skany

Ogromnym atutem książki, zwłaszcza dla mnie, jako wielbiciela wszelkich papierów, jest duża ilość dokumentów, które obejrzeć można w książce. Rozmaite wzory dokumentów od odznaczeń (zwłaszcza dokumentów tymczasowych, wzorów, o których istnieniu wcześniej nie miałem pojęcia), czy podziękowań, a nawet wnioski odznaczeniowe czy choćby wzory podpisów dowództwa czynią dla mnie osobiście to opracowanie wartym każdej wydanej złotówki.  Dla każdego kolekcjonera odznaczeń bezcenne będą zwłaszcza opisy techniczne odznaczeń sporządzone w radzieckich mennicach.  Tropicieli ciekawostek historycznych zainteresuje np. przytoczona korespondencja w sprawie Krzyża Walecznych st. wachmistrza Wincentego Tabora (wypożyczonego jako wzór dla wykonania nowych przez mennice radzieckie). Jednak najważniejsze z punktu widzenia tematu tej pracy są zdjęcia samych odznaczeń. I tutaj autor nie zawiódł – w książce pokazane są wyraźne zdjęcia awersów i rewersów poszczególnych odmian odznaczeń, wraz z powiększeniem cech charakterystycznych danej odmiany. Również towarzyszące zdjęciom opisy odznaczeń, przedstawione w czytelnej formie skrótowej zawierają wszystkie najważniejsze informacje.

Świetnym uzupełnieniem są również zdjęcia odznaczonych, prezentujące konkretne ordery i medale noszone w epoce przez żołnierzy Wojska Polskiego i Armii Czerwonej. Tu jednak mnie osobiście uderzył pewien fakt – o ile zdjęcia wyższych dowódców są zwykle opisane dość dokładnie, o tyle zdjęcia większości oficerów, podoficerów i szeregowych już nie. Rozumiem, że sporo zdjęć typu „koledzy z wojska” może nie być wcale opisana lub podpisana tak nieczytelnie, że nazwisko osób przedstawionych staje się niemożliwym do odczytania, jednak większość zdjęć oficerów radzieckich wygląda na oficjalne zdjęcia z archiwów, a zatem powinny być podpisane na odwrocie. Osobiście jako osoba zainteresowana nadaniami polskich odznaczeń oficerom radzieckim chętnie poznałbym nazwiska osób przedstawionych na tych zdjęciach.

                Ogólnie rzecz biorąc, gdybym miał wystawić książce ocenę, to byłoby to 5+. Autor wykonał ogrom pracy przy gromadzeniu materiałów do tej książki i choćby za to należy mu się najwyższe uznanie. Także układ książki jest czytelny i ułatwia szybkie znalezienie potrzebnej informacji, a niewielkie rozmiary wpływają dodatnio użyteczność książki. Ogólne wrażenie mogą nieco psuć zamieszczone w książce reklamy, jednak należy je wybaczyć – wszak dzięki nim książka nie jest jeszcze droższa, a jakby nie spojrzeć, wszystkie związane są jakoś z tematyką odznaczeń. Myślę że cena – 120zł nie jest zbyt wygórowana jak na takie opracowanie. Z całą pewnością, gdy sytuacja finansowa pozwoli, sięgnę po tom drugi. Zakup książki polecam wszystkim poważnie myślącym o kolekcjonowaniu polskich odznaczeń – to bezapelacyjnie lektura obowiązkowa.

Wojciech Stela, Polskie Ordery i Odznaczenia, Tom I, Warszawa 2008r.

Autor: Kamil Szustak

SUMMARY

The text conains a review of book on Polish orders and decorations 1943-1946 published in 2008 by Wojciech Stela. The book is trilingual, with text in Polish, English and Russian and can be used as a great handbook for award collectors, showing known variations of each of the awards as well as details that allow for distinguishing between them. The book also contains a lot of additional material.