Poniższy tekst został pierwotnie opublikowany na portalu www.dobroni.pl w marcu 2014r. Od tego czasu jednak kilka postawionych w nim tez udało się zweryfikować, co znalazło odzwierciedlenie w naniesionych poprawkach . Dlatego też tekst ten nieznacznie różni się od oryginalnego.

W poprzednich artykułach prezentowałem różne wzory dokumentów identyfikacyjnych stosowanych w 1 i 2 AWP. Niniejszy artykuł można potraktować jako podsumowanie tematu i próbę ustalenia chronologii stosowania poszczególnych wzorów książeczek wojskowych wydawanych żołnierzom Odrodzonego Wojska Polskiego.

Dokumenty najdawniejsze

Najdawniejszymi dokumentami były „dowody osobiste” – drukowane dwustronnie (po polsku i rosyjsku) na kartoniku, lub sporządzane na maszynie do pisania na zwykłym papierze. Przykład zastępczego dowodu można obejrzeć w poprzednim artykule, zaś zdjęcie oryginału dwujęzycznego na kartoniku przesłał po raz kolejny niezawodny użytkownik Kirej. Dodatkowo udało mi się uzyskać egzemplarz takiego dokumentu należący do żołnierza 1DP. Dokumenty te najprawdopodobniej wydawano rekrutom zaraz po przybyciu do jednostek. Tymczasem najstarsze znane książeczki pokazanego w poprzednim artykule „pierwszego wzoru” – czterostronicowe – pochodzą z 1944r. – co więcej, mają one wyraźne oznaczenie „1-sza Armia Polska”, co wskazuje na ich powstanie dopiero po powołaniu do życia 1AP w marcu 1944r. Wszystko więc wskazuje, ze pierwszym dokumentem były dwustronne „dowody osobiste”. Problem w tym, że dokumentów tych szybko zaczęło brakować. Dowodem na to jest nie tylko pokazany w poprzednim artykule dokument tymczasowy, ale też pewna sytuacja wspomniana w „Początek drogi. Lenino” Alojzego Srogi. Nie mogłem znaleźć dokumentu opisanego przezeń typu, ale ponownie, skan ciekawego dokumentu przesłał użytkownik Kirej – jest to ni mniej, ni więcej, tylko „Krasnoarmiejskaja Kniżka” wypełniona po polsku dla podoficera 1pp we wrześniu 1943. Trudno powiedzieć jak bardzo powszechna była praktyka wydawania radzieckich książeczek wojskowych żołnierzom jednostek 1DP – w literaturze i wspomnieniach nie ma na ten temat zbyt wiele (jedyna znana mi wzmianka pochodzi z książki Srogi), i w sumie nic dziwnego – w latach PRL raczej by to pominięto ze względu na możliwy negatywny wydźwięk propagandowy (choć przyczyny stosowania tych dokumentów były raczej praktyczne niż traktowanie polskich jednostek jako integralnej części Armii Czerwonej), a obecnie tematem mało kto się zajmuje. Przypuszczam jednak, że początkowo było to dość powszechną praktyką – książeczki radzieckie wydawano tym żołnierzom, dla których zabrakło właściwych dokumentów. Oznacza to, że pierwszym wzorem dokumentu osobistego żołnierza w 1 AWP były na równi dwustronny „dowód osobisty i radziecka „krasnoarmiejskaja kniżka” wypełniona po polsku, wydawana żołnierzom prawdopodobnie od późnego lata 1943r. Tym samym czterostronicowa książeczka wojskowa zaprezentowana w poprzednim artykule jest wzorem drugim.

Czterostronicowa książeczka wojskowa

                Przyjmując hipotezę przedstawioną na koniec powyższego wywodu za słuszną, czterostronicową książeczkę musimy uznać za wzór drugi. Najwcześniej datowane egzemplarze pochodzą z lata 1944r. Choć np. książeczka plutonowego Rawskiego dotyczy żołnierza 2pp, to jednak data dziwnie zbiega się z okresem formowania kolejnych jednostek Wojska Polskiego na Wschodzie. Jeśli zatem do tego czasu jednym z obowiązujących wzorów dokumentu osobistego był dokument radziecki, to wkroczenie na terytoria zamieszkane przez ludność polską w większości nieufną wobec ZSRR (tj. dawne Kresy Wschodnie) byłoby dobrym momentem na zmianę dokumentu na polski (wielu polaków zapewne zniechęcałby dokument mogący sugerować, że wstępują do Armii Czerwonej). Możemy zatem przyjąć, że ów drugi wzór – książeczka czterostronicowa w języku polskim – wszedł do użytku wiosną lub latem 1944r. – zapewne w marcu-lipcu, gdyż od końca lipca funkcjonowała już nazwa 1 Armia Wojska Polskiego zamiast 1 Armii Polskiej. Problem jednak w tym, że dwa znane mi egzemplarze takiej książeczki wydane żołnierzom 14 pp (a więc jednostki formowanej od lipca 1944r.) – plutonowemu Franciszkowi Jasińskiemu oraz kapralowi Józefowi Masiukowi noszą datę 2.02.1945 – a więc już po sforsowaniu przez 6DP Wisły! Fakt, że dwie książeczki z tego samego pułku zostały tego samego dnia wydane różnym podoficerom – działonowemu z plutonu dział 45mm 1 batalionu 14pp, oraz szefowi kompanii rusznic przeciwpancernych w 14pp – trudno uznać za przypadek. Mamy tu raczej do czynienia z datą wydania książeczek wszystkim żołnierzom pułku – prawdopodobnie po raz pierwszy, co sugeruje, że do lutego 1945r. żołnierze ci nie mieli stałych dokumentów tożsamości, wcześniej posługując się jakiegoś rodzaju dokumentem zastępczym (być może również wspomnianym wcześniej dowodem osobistym, wobec jednak braku takich dokumentów dla żołnierzy spoza 1DP uważam to za mało prawdopodobne).

Trudno ocenić do kiedy obowiązywał ten wzór książeczki wojskowej – żołnierze 14pp o których wspominałem, prawdopodobnie nie otrzymali w czasie wojny książeczki innego wzoru, toteż możemy uznać, ze w przypadku gdy książeczka nie uległa zniszczeniu, stosowana była co najmniej do 9.05.1945r., a zapewne nawet dłużej. Co ciekawe, najwyraźniej w niektórych jednostkach uważano tą wersję za obowiązującą jeszcze długo po wprowadzeniu nowych wzorów, nawet gdy nie było już blankietów – udało mi się zdobyć zastępczą wersję takiej książeczki wykonaną na maszynie do pisania wydaną telefonistce z jednostki 65504D (jeśli ktoś wie jaka jednostka kryje się pod tym numerem, to proszę o informację) 5.07.1945r., a więc dwa miesiące po zakończeniu wojny!

Książeczka „toruńska”

                Tymczasem jednak pojawiła się książeczka wojskowa wzorowana na „Krasnoarmiejskoj Kniżkie”. To co wiadomo z całą pewnością, to fakt, że dokumenty tego wzoru drukowano w Toruniu. Żadnej daty zamówienia, żadnych danych pozwalających określić datę przyjęcia wzoru. Jak wiadomo, Toruń został zajęty przez Armię Czerwoną bez większych walk 1 lutego 1945r., zatem uruchomienie drukarni na potrzeby WP mogło nastąpić dość szybko – być może już w tym samym miesiącu. Opracowanie nowego wzoru książeczki, przesłanie go do Torunia, przygotowanie do druku musiało jednak trochę potrwać. Podobnie jak dostarczenie gotowych blankietów do jednostek. Należy zatem uznać, że daty wpisane do znanych egzemplarzy książeczek – z kwietnia 1945r. – odpowiadają momentowi wprowadzenia tej wersji do użytku, zwłaszcza że oba znane egzemplarze pochodzą z różnych jednostek: 3BP i 6pp.

Przykład takiej ksiażeczki obejrzeć można w drugim artykule cyklu.

Wzór ten z całą pewnością był w użyciu jeszcze w maju 1945r. Trudno powiedzieć kiedy konkretnie został wycofany.

„Czwarty wzór”

                Aby zamieszać jeszcze bardziej – na koniec omówię jeszcze jeden wzór książeczki. Skany takiego dokumentu, wystawionego w szpitalu ewakuacyjnym w sierpniu 1945r. przesłał mi użytkownik Kirej – zobaczyć je można w poprzednim artykule. Książeczka przypomina trochę książeczkę radziecką, a trochę przedwojenną polską. Można by sądzić, że wzór ten wprowadzono dopiero po wojnie – wszak funkcjonowały już dwa wzory, w tym jeden przyjęty najwyżej 3 miesiące przed zakończeniem wojny. Ale sprawa nie jest tak oczywista.

Otóż w ubiegłym roku w moje ręce trafiła książeczka tego wzoru, wystawiona na starszego sierżanta radiotelegrafistę Borysa Werteleckiego (pomimo dziwnej zbitki imienia Borys i imienia ojca Nikita oraz wcześniejszej służby w Armii Czerwonej, prawdopodobnie Polaka – niestety, książeczka nie zawiera już rubryki „narodowość”) z oddziału łączności Polskiego Sztabu Partyzanckiego… 14.03.1945r. Może to oznaczać, że ten wzór książeczki wszedł do użytku równolegle z „toruńskim”. Niestety, brak jakiejkolwiek informacji o miejscu drukowania tych dokumentów uniemożliwia doprecyzowanie daty wprowadzenia. W posiadanym przeze mnie egzemplarzu brak także informacji pozwalającej określić kiedy właściciel przestał używać tego dokumentu, jednak w egzemplarzu od użytkownika Kirej znajduje się adnotacja Wojenkomatu o przyjęciu na ewidencję i wydaniu legitymacji wojskowej (a zatem o demobilizacji) z kwietnia 1946r., co pozwala stwierdzić, że również ten wzór używany był przez jakiś czas po wojnie.

Podsumowanie

Powyższe datowanie, jakkolwiek opiera się na nader skromnym materiale źródłowym i domysłach autora, pozwala wyciągnąć pewne wnioski, które mogą okazać się użyteczne dla rekonstruktorów. Proponuję zatem (bynajmniej nie jako jedynie słuszną i obowiązującą wersję!) przyjęcie takich założeń w kwestii dokumentów używanych w zależności od odtwarzanego  okresu:

1.Sielce nad Oką – formowanie i szkolenie pierwszych jednostek WP na Wschodzie – dowód osobisty dwustronny lub zastępczy;

2.Bitwa pod Lenino i dalszy ciąg działań 1 Korpusu, aż do wiosny-lata 1944r. – dowód osobisty lub „Krasnoarmiejskaja Kniżka” wypełniona po polsku;

3.Wiosna-Lato 1944r. aż do końca wojny – książeczka „czterostronicowa”

4.Wiosna 1945r. do końca Wojny (zwłaszcza dla późno formowanych jednostek) – książeczka „toruńska”, lub (zwłaszcza dla jednostek tyłowych i uzupełnień) – książeczka „czwartego wzoru”.

Na zakończenie chciałbym ponownie podziękować koledze Kirej za wynajdowanie materiałów które w jednej chwili potrafią obalić cierpliwie konstruowane teorie.

Jak zawsze, jeżeli czytelnik dostrzeże w tekście błąd, nieścisłość, albo dysponuje informacjami – albo nawet lepiej – materiałami źródłowymi pozwalającymi uzupełnić, wesprzeć, zmodyfikować lub obalić chronologię zawartą w tym artykule – proszę o kontakt na adres mailowy (al_muell@wp.pl), PW lub komentarz pod artykułem.

Autor: Kamil Szustak

SUMMARY

This article discusses the chronology of the personal documents of the EM and NCOs of the Polish Army in the East and shows examples of the most of them.