Wspólne przedsięwzięcie Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej oraz GRH Osiemnasty Kołobrzeski

Dzięki życzliwości kierownictwa Muzeum Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej mamy możliwość uczestniczenia w niezwykle interesującym projekcie muzealnym, związanym z wyjątkowym zabytkiem techniki – wagonem pancernym.

Jest to wagon wyprodukowany w Kanadzie i dostarczony do Rosji w okresie I wojny światowej w ramach wzmacniania potencjału transportowego carskich kolei. Los wagonu do
1941 roku pozostaje nieznany, najprawdopodobniej był wykorzystywany przez rosyjską – po rewolucji radziecką – kolej do celów transportowych. O zmianie właściciela świadczą, zachowane na obręczach kołowych, niemieckie cechy z listopada 1941 roku. Niemcy przebudowali zdobyczny wagon towarowy na improwizowany wagon pancerny – opancerzając go płytami betonowymi grubości 20 cm i instalując w pancerzu otwory strzelnicze, zabezpieczone płytą pancerną i wyposażone w ruchome przesłony. Otwory umożliwiały prowadzenie ognia z wewnątrz wagonu zarówno w pozycji stojącej, jak i leżącej.
Do tego w podłodze zainstalowano właz desantowy, osłonięty z zewnątrz pancernymi fartuchami, pozwalający na spieszenie załogi, oraz wyjście na dach, w celu ewentualnej konserwacji anteny ramowej.

Wagon wykorzystywany był przez niemiecki Bahnschutz w służbie patrolowej na liniach kolejowych. Po zakończeniu II wojny światowej wagon przeszedł w ręce polskie. Ze
względu na nasilające się walki z nacjonalistami ukraińskimi Wojsko Polskie w porozumieniu ze Służbą Ochrony Kolei sformowało pociągi pancerne, zabezpieczające linie kolejowe w rejonie walk, a także wspierające oddziały WP. Przedmiotowy wagon najprawdopodobniej wchodził w skład Pociągu Pancernego SOK Nr 1 „Szczecin”. Początkowo działał na linii kolejowej Medyka- Lubaczów – Rawa Ruska (ze względu na rozstaw kół), następnie został przerobiony na europejską szerokość torów. Na początku lat 50. wycofany ze służby i wykorzystywany jako ruchoma wartownia na wojskowych bocznicach kolejowych. Ostatnim miejscem stacjonowania była Twierdza Modlin, gdzie stopniowo niszczał i popadał w ruinę. Zimą 2015 roku został pozyskany do zasobów Muzeum w Jaworzynie Śląskiej.

Jest to jeden z dwóch zachowanych oryginalnych improwizowanych wagonów pancernych w Polsce (a prawdopodobnie również w Europie). Drugi znajduje się w Muzeum Broni Pancernej CSWL w Poznaniu.

W oparciu o tak niezwykły zabytek zdecydowaliśmy się stworzyć ekspozycję obrazująca okres służby wagonu w czasie walk z UPA po 1945 roku. Zamierzeniem jest połączenie
klasycznej ekspozycji muzealnej, przekazującej niezbędne informacje zwiedzającym bez przewodnika (gabloty, tablice) z odtworzeniem wyglądu wnętrza w formie skansenowej. Do tego założono, że wagon będzie – podczas organizowanych w muzeum imprez historycznych – tłem dla tematycznej dioramy naszej grupy. W takich momentach wagon
powinien dosłownie ożywać, przenosząc zwiedzających w czasie.

Co ważne, muzeum zdecydowało się w minimalnym stopniu ingerować w zachowany stan wagonu, traktując go jako świadectwo długiej historii. Dlatego nie przeprowadzono np.
odmalowania wnętrza czy wymiany wytartych desek – innymi słowy, nie odtworzono jego stanu z okresu 1945-1950. Oglądając ekspozycję, trzeba mieć zatem na uwadze, że patrzymy wagon w stanie z 2018 roku, a nie z 1946. Tym niemniej specyficzna historyczna patyna,
spękane drewno i chropowaty metal dodają zabytkowi wyjątkowego uroku, powodując uczucie obcowania z historią. 

W toku tworzenia ekspozycji naprawiono (z odpowiedniego drewna rozbiórkowego) dwie prycze oraz klapę włazu desantowego. Do prycz uszyliśmy sienniki, które wkrótce zostały elegancko i wygodnie wypchane słomą. Na ścianach zawieszone zostały tablice informacyjne (łatwo demontowane w razie potrzeby wystawienia dioramy), a także – przygotowane przez
piszącego te słowa – transparenty, których zadaniem jest w głównej mierze zakrycie najbardziej rzucających się w oczy napisów wyrytych przez kolejne roczniki poborowych. Zawiesiliśmy również zabytkowy obrazek święty oraz odpowiednią lampę naftową. Do ściany przyśrubowano solidnie atrapę karabinu, na podłodze rozstawiliśmy skrzynie amunicyjne, które (po wymianie wiek na płyty pleksi) służą jako gabloty.

W dalszym etapie prac uzupełniliśmy wyposażenie o kilka innych elementów i przede wszystkim wypełnimy eksponatami gabloty.

30. września 2018r. odbyła się premiera wystawy.

Załączone zdjęcia pokazują stan wagonu jesienią 2017r., po przeprowadzeniu pierwszego etapu przygotowania ekspozycji.

Autor: Marcin Morawski

SUMMARY

The Kr2-92 improvised armored railway car – currently in the Railway Museum of Jaworzyna Śląska – has been made in Canada for the Imperial Russian Railway as a cargo car. In 1941, after the invasion on the Soviet Union, the car was captured by Germans, who provided the car with improvised armour by adding one more wall and filling the space with concrete and adding the shooting windows. After the modification, the car was used by the German railway security service (Bahnschutz) in the occupied Soviet territories.

It was later captured by the Red Army and in 1945 was given to the Polish Army. IT was than used to form the first Armored Train of the Polish Railway Security Service (SOK) and was used in the fights against the UPA in the South-eastern Poland. After the train was decomissioned in early 1950’s the car was used as amobile guard post by the Army. in 2015 it was bought by the Museum or Railways and Industry of Jaworzyna Śląska. In 2017-2018 as a cooperation between the Museum and our reenactment group, an exhibition was organised in the car re-creating the looks of it during its service in the Raiulway Security. The photographs show its status in autumnof 2017, after the first phase of the exhibition creation.