Poniższy artykuł pierwotnie został opublikowany na portalu http://www.dobroni.pl w maju 2012r. W chwili obecnej katalog IPN wygląda nieco inaczej, ale zakres informacji, który można uzyskać się nie zmienił. Nadmienić przy tym warto, że tempo aktualizacji pozostaje iście żółwie.

Zgodnie z planem ta część miała być poświęcona tematom bardziej przyjemnym i miało się obyć bez zbędnego grzebania w zakurzonych teczkach. Niestety, niedawno miałem ponownie wielką chęć chwycić za siekierę, toteż z wrodzonej niechęci do używania słów powszechnie uważanych za wulgarne temat „zbędnych, nadprogramowych świstków papieru” które wiele osób zbierających odznaczenia ignoruje zostanie poruszony w terminie późniejszym. Tym samym chwilowo odchodzimy od tematyki drugowojennej. Zamiast tego proponuję krótkie, dwuczęściowe odwiedziny u nieboszczki PRL. Tych, którzy zaczną protestować, że to mało militarnie, pragnąłbym uspokoić, że pokazane tu sposoby pogłębiania wiedzy o osobach których odznaczenia posiadamy mogą być również wykorzystane do zdobywania informacji na temat uczestników działań wojennych z lat 1939-1945.

O pożytkach z działalności niektórych instytucji państwowych.

Na początek chciałbym przypomnieć stronę http://www.podvignaroda.ru, o której pisałem w pierwszej części niniejszego cyklu. Na stronie tej można znaleźć wnioski odznaczeniowe wraz z uzasadnieniem, które pozwalają nam nie tylko dowiedzieć się za co konkretny żołnierz radziecki (rzadziej: żołnierz którejś z sojuszniczych armii) otrzymał radzieckie odznaczenia wojskowe w latach 1941-45, ale również poznać kilka dodatkowych informacji na temat takiego żołnierza. W Polsce brak niestety witryny internetowej, którą można by uznać za odpowiednik, jednak istnieją przynajmniej dwie instytucje, które oferują na swoich stronach internetowych nieodpłatny wgląd w przebieg służby niektórych ludzi. Pierwsza z tych instytucji to Muzeum powstania warszawskiego które na swojej stronie oferuje krótkie biogramy powstańców, być może nie wolne od błędów i lakoniczne, ale pozwalające poznać bliżej np. właściciela Warszawskiego Krzyża Powstańczego. Drugą, i w tym momencie bardziej nas interesującą instytucją jest IPN. Odkładając na bok dyskusje o samej instytucji, trzeba przyznać, ze dostarczyła ona kolekcjonerom odznaczeń i dokumentów z epoki PRL wielce użytecznego narzędzia. Otóż na stronie http://www.katalog.bip.ipn.gov.pl/ znaleźć można informacje o: 

1.Pracownikach, funkcjonariuszach i żołnierzach organów bezpieczeństwa państwa w latach 1944-1990;

2.Osób, na których temat organy bezpieczeństwa państwa gromadziły materiały w latach 1944-1990, a które nie były współpracownikami tychże służb;

3.Osób, które w latach 1944-1990 zajmowały kierownicze stanowiska w PPR/PZPR, ZSL lub SD, bądź takich, które w tych latach były członkami RM lub kierownikami centralnych organów administracji państwowej.

Co to oznacza w praktyce pokażę na dwóch przykładach.

Przykład pierwszy – w moje ręce swego czasu trafił dosyć spory zbiór zdjęć – legitymacyjnych i codziennych, w mundurze i w cywilu – należący do pewnego oficera. Na podstawie samych zdjęć niewiele dało się powiedzieć. Widać było, ze był wojskowym (korpusów ki wskazywały na piechotę), że pełnił jakieś funkcje oficjalne (było kilka zdjęć z różnych uroczystości) i prowadził całkiem zwyczajne życie rodzinne. Ciekawostką było pewne zdjęcie legitymacyjne – wyraźnie bowiem widać było na nim owego człowieka w mundurze wz.52 – z korpusówkami piechoty i oznaczeniem stopnia kapitana – noszącego cztery odznaczenia – Krzyż Walecznych, medal „Zasłużonym na Polu Chwały”, medal X-lecia PRL oraz odznakę „W służbie Narodu”. Zestaw interesujący, ale nie pozwalający na identyfikację. Na szczęście na odwrocie zdjęcie było podpisane – Feliks Czaplejewicz, s. Aleksandra. Nazwisko to w jakiś sposób brzmiało znajomo – do dziś nie wiem czy słusznie, ale możliwe, że trafiłem na nie w czasie studiów, czytając materiały do zajęć z historii najnowszej. Odznaka „W służbie narodu” była dobrym drogowskazem, a zatem w wyszukiwarce u góry strony wpisałem nazwisko i zaznaczyłem opcję „we wszystkich katalogach”. W efekcie pojawiły się dwa nazwiska: Czaplejewicz Józef* i Czaplejewicz Feliks. Po wybraniu właściwej osoby ukazały się podstawowe dane, takie jak imię, nazwisko, data i miejsce urodzenia oraz imiona rodziców – już coś. Poniżej zaś znalazła się informacja, której się spodziewałem: Funkcjonariusz/pracownik/żołnierz aparatu bezpieczeństwa. Po kliknięciu na ową nazwę kategorii, rozwinął się uproszczony zapis przebiegu służby z lat 1945-1959 (więc pewnie do emerytury).
Tym samym nie dowiedziałem się za co kapitan Czaplejewicz otrzymał Krzyż Walecznych (biorąc pod uwagę fakt, że urodził się w 1925r. mógł go otrzymać jeszcze w czasie wojny), ale przynajmniej uzyskałem podstawowe informacje na jego temat oraz wgląd w powojenną, dość imponującą karierę – od wartownika w PUBP w Grajewie do zastępcy naczelnika Wydziału III w KW MO w Białymstoku. W niektórych wypadkach jednak taki przebieg służby pozwala na powiązanie konkretnego, powojennego odznaczenia z konkretnym okresem służby, co w niektórych przypadkach można uznać za częściowe uzasadnienie odznaczenia. Pokażę to może na drugim przykładzie.

Przykład drugi – Kolejne pilnowanie aukcji na allegro zaowocowało zakupem (niekompletnego) zbioru odznaczeń i dokumentów po oficerze z okresu PRL – na oko milicjancie – nazwiskiem Wiesław Martelus. Oczywiście od razu sprawdziłem nazwisko w bazie danych. Niestety, znalazłem tylko krótką informację na temat jego syna Wojciecha, który służył w Milicji w Koszalinie. Ponieważ jednak projekt realizowany przez IPN wciąż się rozwija, rok później spróbowałem ponownie. Tym razem miałem więcej szczęścia – Wiesław Martelus, syn Ignacego urodzony w 1928r. Przebieg służby również wyglądał interesująco – od gońca w PUBP w Sieradzu, przez szyfranta w wydziale II, kierownika samodzielnej sekcji kryptologicznej, a nawet szefa polskiej misji wojskowej przy Międzynarodowym Komitecie Kontroli i nadzoru w Wietnamie, aż po kierownika grupy operacyjnej Wydziału ds. walki z działalnością antypaństwową**. 

Teraz porównajmy daty na legitymacjach odznaczeniowych z konkretnymi okresami służby. Możemy odłożyć na bok dość oczywiste odznaczenia, czyli medale X-lecia PRL i „Za udział w walkach w obronie Władzy Ludowej” oraz odznakę „W służbie narodu”. Pozostają więc: Odznaka „Za zasługi w ochronie porządku publicznego” nadana w październiku 1975r., Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski z września 1974r., Srebrny Krzyż Zasługi z Lipca 1957r. oraz Złoty Krzyż Zasługi z lipca 1969r. Pierwsza odznaka Nadana została już po przejściu do MO w czerwcu 1975r., toteż prawdopodobnie należy ją wiązać z służbą w milicji. Niestety, opublikowany przez IPN przebieg służby nie zawiera informacji na temat stanowiska piastowanego w tym czasie, toteż trudno dociec jakie to zasługi miał kapitan Martelus w obronie porządku publicznego. Krzyż Kawalerski nadany został w czasie gdy nasz bohater walczył z szeroko rozumianą „działalnością antypaństwową”. Akurat lata 1973 i 1974 były względnie spokojne w Polsce, toteż albo odznaczenie zostało nadane akurat wówczas za „całokształt twórczości”, albo też za konkretne działania Wydziału III w Koszalinie, o których niestety nic nie wiem. Jeśli prawdziwa jest ta druga opcja, to ranga odznaczenia wskazuje na działania o dużym znaczeniu. Srebrny Krzyż zasługi wręczony został 22 lipca 1957r. Data była tradycyjna dla nadawania odznaczeń, trudno więc szukać jakichś zasług w tym właśnie miesiącu. Również fakt, że dopiero w czerwcu tego roku porucznik Martelus uzyskał przydział do Wydziału III pozwala wykluczyć nadanie odznaczenia za walkę z antypaństwową działalnością. Przez dwa poprzednie miesiące towarzysz porucznik pozostawał de facto bezczynny, toteż najbliższy okres z jakim można połączyć nadanie tego odznaczenia to roczny pobyt w Wietnamie (od kwietnia 1956 do kwietnia 1957r.). I wreszcie Złoty Krzyż Zasługi z lipca 1969r. Zdecydowanie można go połączyć z pracą w Wydziale III. Czas nadania może również wskazywać na związek z wydarzeniami roku poprzedniego. Wszak protesty w 1968r. zdecydowanie kwalifikowały się wówczas jako „działalność antypaństwowa”.

Kończąc ‘IPN-owski’ temat warto podkreślić, że informacje uzyskane z tej bazy danych mogą pozwolić również na poszerzenie wiedzy o posiadaczach cywilnych odznaczeń – można tam wszak znaleźć również osoby na stanowiskach partyjnych oraz osoby, którymi „służby” interesowały się w czasach Polski Ludowej – a to często byli np. działacze kultury oraz opozycjoniści, a także byli żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i Armii Krajowej. Wadą tej bazy danych (oprócz ograniczonego obszaru zainteresowań) jest dość powolny jej rozwój oraz brak jakiegokolwiek wskaźnika pozwalającego ów rozwój śledzić (jak ma to miejsce np. na wspomnianej już stronie http://www.podvignaroda.ru), co czasem poszukiwania sprowadza do walenia głową o mur. 




*Prawdopodobnie niespokrewnieni, choć obaj pracowali w aparacie bezpieczeństwa.
**Należy pamiętać, że numery wydziałów mogą być mylące – identyfikację wydziału oparłem na założeniu, że kapitan Martelus pracował w Koszalinie w SB, a nie we właściwej MO (na to wskazywałaby jego wcześniejsza działalność oraz informacja, że od 1975r. służył w MO). Również przy identyfikacji właściwego wydziału UB trzeba zwracać baczną uwagę na daty, gdyż numery wydziałów oznaczały w różnych latach różne obszary działalności.

Autor: Kamil Szustak

SUMMARY

In this article, the author describes how the open database of the IPN can help researching the awards and documents of the servicemen and employees of the Polish state security and also finding additional information of the post-war life of many other people. This is shown on two examples.