W niniejszym artykule postaram się przybliżyć historię radzieckiego letniego munduru galowego po 1945r. Konkretniej – zmiany jakim ulegał mundur galowy oficerów Armii Radzieckiej w latach 1949-1991. Choć temat ten wielu ludzi w Polsce uznaje za nieinteresujący i powszechnie znany, nietrudno wykazać, że jest inaczej. Ponieważ artykuł ten obejmuje stosunkowo długi okres czasu, siłą rzeczy każda epoka zostanie potraktowana skrótowo, a dokładniejsze omówienie każdej z nich może stanowić temat na cały cykl artykułów. W związku z czym tekst poniższy przewidziany jest raczej dla początkujących miłośników radzieckiego umundurowania. Należy też na wstępie zaznaczyć, że określenie „mundur galowy” może być mylące – wszak w różnych okresach różne typy mundurów określano różnie. W tym wypadku używam tej nazwy w odniesieniu do „pełnych mundurów galowych”, przewidzianych na parady, przewidujących noszenie wszystkich odznaczeń, pasa i oficerek (o ile w danej formacji były używane). Tym samym najwłaściwszym odpowiednikiem w radzieckiej terminologii jest określenie „форма парадная для строя”, wprowadzone w 1958r.

1949r.

Przez praktycznie całą powojenną dekadę oficerowie Armii Czerwonej, przemianowanej wkrótce na Armię Radziecką w dalszym ciągu używali mundurów galowych wprowadzonych w 1943r. Jednak w 1949r. radziecki resort obrony postanowił podkreślić „elitarność” dwu najbardziej zasłużonych w czasie wojny formacji wojskowych – Wojskowych Sił Powietrznych (WWS) i Wojsk Pancernych (ABTW/BTW) projektując dla nich nowy mundur galowy i wyjściowy. Mundury te od stosowanych w innych formacjach odróżniały kurtka i czapka. Kurtka miała postać dwurzędowej marynarki z odkrytym kołnierzem, do której noszono koszulę i krawat. W WWS kurtka taka miała błękitne lamówki wokół mankietów i górnych klap kołnierza. Na kołnierzu umieszczano długie patki w błękitnym kolorze ozdobione guzikiem mundurowym korpusówką, a na mankietach umieszczano metalowe lub haftowane patki, podobne do stosowanych na mundurach wz.43, z tą różnicą, że w mundurach wz.49 częściej stosowano patki na podkładce w kolorze rodzaju wojsk. Kurtka dla oficerów BTW wyglądała podobnie, z tym że lamówki były czerwone, a klapy kołnierza pokryte były czarnym aksamitem, na którym bezpośredniu umieszczano korpusówkę (bez użycia patek). Ciekawostką jest fakt, że były to pierwsze w historii radzieckich służb mundurowych kurtki na których stosowano pagony czworokątne przyszywane na całej długości – pagony takie wkrótce stały się standardem w ZSRR. Czapki dla oficerów tych dwu formacji różniły się od poprzedniego wzoru dodaniem metalowego ornamentu w formie liści na daszek. W WWS zmianie uległa także odznaka – dotychczasową czerwoną gwiazdę z haftowanym wieńcem z liści laurowych zastąpiła odznaka przewidziana przedtem tylko dla generałów lotnictwa, najczęściej wykonana całkowicie z metalu.

W okresie tym niezmienione pozostały granatowe spodnie stosowane z mundurem galowym.

1955r.

Choć oficjalnie wprowadzono je dopiero rozkazem Ministra Obrony Narodowej z 30 czerwca 1955r., mundury galowe wz.55 (potocznie zwane od nazwiska tegoż ministra „żukowskimi”) pierwszy raz można było zobaczyć już na paradzie z okazji Dnia Zwycięstwa w maju tego roku. Mundury te traktować można jako twórcze rozwinięcie idei jaka przyświecała twórcom poprzedniej reformy, jednak pomimo pozostawienia lotnikom i pancerniakom elementów podkreślających ich „elitarność”, mundury wz.55 przewidziane były dla oficerów wszystkich rodzajów wojsk. Jedynym elementem, który łączył te mundury ze stosowanymi poprzednio były znów granatowe spodnie. Wszystko inne uległo zmianie. W WWS wprowadzono kurtki kroju zbliżonego do wz.49, usunięto jednak kieszeń na piersi i zmieniono barwę munduru z zielonej na granatową (nawiązując tym samym do mundurów wz.35). Z kołnierza i mankietów zniknęły patki, zastąpione motywem liści laurowych. Korpusówki wpinano bezpośrednio w klapy kołnierza. Również denko czapki zyskało nowy-stary granatowy kolor. Na daszku czapki utrzymano motyw liści, jednak odznakę zastąpiono nową – bączkiem nawiązującym kształtem do używanych przez armię rosyjską w czasie pierwszej wojny światowej, za którym umieszczano bardzo rozległy ornament w kształcie liści laurowych wykonany z metalu. W Wojskach Lądowych wprowadzono kurtki mundurowe identycznego kroju, ale w kolorze szarym. Również wygląd mankietów i kołnierza wyglądał analogicznie. Jedynie w Wojskach Pancernych zachowano, celem podkreślenia statusu, wyłogi z czarnego aksamitu. Czapki w Wojskach Lądowych przypominały stosowane w WWS, ale ich denko również było szare (kolor szary mógł również być nawiązaniem do mundurów wz.35, gdyż takie mundury nosili ówcześni pancerniacy, choć nie tłumaczy to wprowadzenia tej barwy we wszystkich formacjach lądowych). Dodatkowo jako element munduru galowego, wszystkim oficerom przysługiwał kordzik i pas galowy nowego wzoru.

• 

• 

1958r.

Po opuszczeniu przez marszałka Żukowa stanowiska Ministra Obrony ZSRR bardzo szybko przystąpiono do zmiany mundurów galowych na mniej „krzykliwe”. W<> 1958r. nowy minister, marszałek Malinowski podpisał rozkaz wprowadzający nowe wzory umundurowania. W mundurze galowym oficerów, z reformy 1955r. pozostawiono jedynie pas galowy i bączek na czapkę, który jednak otoczono znacznie skromniejszym wieńcem laurowym – wzoru, który poprzednie przepisy przewidywały do munduru codziennego oficerów WWS. Zachowano również tradycyjne granatowe spodnie. Kurtki galowe zachowały „nowoczesne” otwarte kołnierze, jednak ich kolor ujednolicono do „koloru ochronnego”, czyli w tym wypadku ciemnej zieleni. Również krój ich uległ uproszczeniu – nowe kurtki były jednorzędowe i pozbawione ozdób na mankietach oraz lamówek. Na klapach kołnierza umieszczono krótkie patki w barwie odpowiadającej rodzajowi wojsk otoczone złotą plecionką (w latach 60. Często już tylko metalową otoczką w kolorze złotym) z umieszczoną na nich Korpusówką. Również czapki pozbawiono bardziej ozdobnych elementów – zniknęły „liscie” z daszka, a denko również przybrało barwę ochronnej zieleni.

1969r.

I znów okazało się, że każdy ma inną koncepcję wyglądu armii. W 1969r. nowy Minister Obrony, marszałek Greczko ponownie zmienił wygląd mundurów Armii Radzieckiej. Mundur galowy oficerów zachował dotychczasowy krój, jednak kolorystyka mundurów uległa zmianie. W WWS nowe mundury ponownie zyskały kolor granatowy. W Wojskach Lądowych galowe mundury oficerskie były od teraz w kolorze „morskiej fali” (zwanym potocznie „carskim”), zastrzeżonym do tej pory dla generałów. Ostatecznie też pożegnano się z granatowymi spodniami, które zastąpione zostały bryczesami uproszczonego kroju, również w „carskim” kolorze. Przywrócono lamówki wokół mankietów, a plecionkę wokół patek kołnierzowych na dobre zastąpiły metalowe podkładki. Również czapki zyskały denka w kolorze „morskiej fali” (w lotnictwie – granatowym), denka te zresztą od 1969r. zaczęły systematycznie rosnąć, około 1994r. osiągając obecne, absurdalne rozmiary. Odznakę rozwinięto, nawiązując do odznak galowych wz.55, nowe odznaki były jednak jednoczęściowe i nieco mniej „rozłożyste”. Zachowano dotychczasowe pasy galowe. W Wojskach Lądowych zachowano oficerki do munduru galowego, ale oficerowie WWS mieli odtąd nosić spodnie prostego kroju z butami lub półbutami. Choć w 1974r. a także kilkukrotnie w latach 80. Wprowadzano zmiany w regulaminach mundurowych (ujęte ostatecznie w regulaminie z 1988r.), tylko jedna dotyczyła bezpośrednio galowego munduru oficerów. Była to zmiana sposobu noszenia odznaczeń na mundurach z roku 1980. O ile do tej pory zawsze noszono odznaczenia równolegle do kołnierza (co przy otwartym kołnierzu oznaczało noszenie medali po skosie), o tyle od tego roku wprowadzono zasadę noszenia ich w poziomych rzędach.

Zapraszam do obejrzenia przykładów poszczególnych mundurów zamieszconych w artykule. Z braku odpowiedniej czapki mundur wz.49 nie został tu zrekonstruowany, jednak przykłady jego zobaczyć można na załączonych zdjęciach z epoki. Z przyczyn technicznych wszystkie zdjęcia zostały wykonane w pomieszczeniach, dlatego też na żadnym ze zdjęć nie występują białe rękawiczki, które od 1955r. były obowiązkowym elementem munduru galowego oficerów.

Autor: Kamil Szustak

SUMMARY

The article discusses in short the evolution of the post-war Soviet Army summer parade uniforms. The text is supplemented by the photographs of the uniforms in use as well as the actual uniforms from the author’s collection. The article was originally published on http://www.dobroni.pl in 2012, thus it is possible that some of the items shown have changed their owners in themeantime.