Radzieckie mundury galowe wz.43

Kilka lat temu, pisząc o radzieckich powojennych mundurach galowych (https://grh18pp.business.blog/2019/02/24/letni-mundur-galowy-oficerow-armii-radzieckiej-po-drugiej-wojnie-swiatowej/) pominąłem najwcześniejszy etap – mundury wz.43. Choć opracowane zostały w czasie wojny, tak naprawdę większość żołnierzy nie zobaczyła ich na oczy aż do parady zwycięstwa. W użyciu pozostały natomiast (z kilkoma wyjątkami) aż do1955r. Czyni je to zatem bardziej mundurami powojennymi niż wojennymi.

Gdy ZSRR zaczął odzyskiwać inicjatywę w wojnie, Stalin odkrył, że, choć do tej pory zwracał się do „narodu radzieckiego” lub „narodów ZSRR”, chwytliwe są hasła propagandowe odnoszące się do historycznych zwycięstw Imperium Rosyjskiego. Samemu będąc zafascynowanym postaciami „carów-rewolucjonistów” Piotra I czy Iwana IV, nie miał oporów przed przywróceniem dawnej symboliki. Stąd cała seria nowych odznaczeń, których patronami byli dawni rosyjscy przywódcy wojskowi (w tym nawet jeden święty kościoła prawosławnego!). Stąd także nawrót do mundurów wzorowanych na używanych przez carską armię, wprowadzonych rozkazem NKO nr 25 z 15 stycznia 1943r.

Najbardziej kontrowersyjnym elementem tej reformy było przywrócenie w armii pagonów. Choć już wcześniej pożegnano się z demokratycznymi porządkami w wojsku i przywrócono stopnie oficerskie, to jednak te zmiany były do zaakceptowania przez większość dowództwa – nawet starych bolszewików. Pagony jednak były tym, co w latach Wojny Domowej odróżniało „białych” od „czerwonych”. Tego typu zmiana, nadająca Armii Czerwonej wygląd znienawidzonego wroga, wywołała sporo kontrowersji. Nikt jednak otwarcie pomysłowi Stalina sprzeciwić się nie ośmielił.

Co ciekawe, mundurem, który zmienił się najmniej, był mundur galowy. Jeżeli chodzi o ogólny krój, w mundurze oficerów zmienił się tylko kołnierz, zaś w mundurze szeregowych i podoficerów dodano wypustki wokół kołnierza i mankietów. Zarówno oficerom, jak i niższym szarżom zachowano granatowe bryczesy.

Zmianie uległ wygląd i funkcja patek kołnierzowych – w dalszym ciągu miały wskazywać rangę i rodzaj wojsk, ale w sposób mniej oczywisty. Barwa określała rodzaj jednostki, zaś dodatek określał przynależność do korpusu. I tak, patka bez dodatków wskazywała na szeregowego. Patka z cienkim galonem przez środek wskazywała na podoficera. Patka z belką (haftowaną lub metalową) wskazywała oficera młodszego, a z dwoma belkami – starszego. Na rękawach pojawiły się także patki w formie „kolumienek” (ros. „stołbiki”), będące kolejnym nawiązaniem do mundurów carskich. „Kolumienki” przysługiwały: oficerom młodszym – po jednej, a oficerom starszym – po dwie na mankiet.

Całkowitej zmianie uległ też mundur generalski, to jednak temat na osobny artykuł. Tu jednak pozwolę sobie opisać kurtki galowe oficerów i podoficerów/szeregowych nieco dokładniej.

Kurtka Galowa (ros. „mundir”) oficerów Armii Czerwonej/Radzieckiej wz.43

Kurtka mundurowa galowa dla oficera wojsk pancernych wz.43

Kurtka jednorzędowa, z wyraźnym odcięciem w talii, zapinana na pięć dużych guzików, ze sztywną stójką zapinaną na dwie haftki (teoretycznie przepisy przewidywały zapinane także na trzy haftki, ale nie słyszałem, by takowe występowały). Kołnierz i krawędź lewa kurtki obszyte wypustką barwną (odpowiednią dla rodzaju wojsk), na kołnierzu w odległości 1cm od końców i w równej odległości od górnej i dolnej krawędzi – naszyte patki barwne długości 8,2cm i szerokości 2,7cm. Na patkach umieszczone centralnie haftowane złotym lub srebrnym bajorkiem (w rzeczywistości częściej – wykonane z blachy) paski długości 5,4cm: dla oficerów starszych – dwa; dla młodszych – jeden. Przepisy przewidywały, w przypadku oficerów starszych odległość 0,5-1mm, ale de facto nikt tego nie mierzył i paski często się stykały.

Pagony z polem z plecionki złotej i srebrną gwiazdą – dla jednostek liniowych, guziki bez rantu wprowadzone wkrótce po wojnie. Odstęp pomiędzy belkami na patkach przekracza regulaminowy 1mm

Rękawy zakończone mankietami odciętymi wypustką w barwie wojsk. Na mankietach, po zewnętrznej stronie umieszczano wspomniane wyżej „kolumienki” złote lub srebrne.

“Kolumienki”

Rozpór na plecach pojedynczy, na zakładkę. Równolegle do niego – wszyte ozdobne listewki z dwoma dużymi guzikami i wypustką barwną.

Rozpór i listewki. Pas uniesiony by lepiej pokazać odcięcie.

Pagony mocowano za pomocą szlufek.

Kurtka galowa podoficerów i szeregowców Armii Czerwonej/Radzieckiej wz.43

Kurtka galowa wz.43 dla szeregowców i podoficerów Wojskowych Sił Powietrznych – egzemplarz magazynowy, z metką kontrolną, wyprodukowany ok. 1954r. Prezentowany bez pagonów i pasa, by lepiej pokazać krój

Kurtka jednorzędowa z odcięciem w talii , zapinana na pięć dużych guzików, ze sztywną stójką zapinaną na dwie haftki. Kołnierz i krawędź lewa kurtki obszyte wypustką barwną, na kołnierzu w odległości 1cm od końców i w równej odległości od górnej i dolnej krawędzi – naszyte patki barwne długości 8,2cm i szerokości 2,7cm. Na patkach młodszej kadry dowódczej (podoficerów) naszyty pojedynczy pasek ze złotego galonu – centralnie przez środek patki, równolegle do jej dłuższych krawędzi.

Mocowanie pagonów i patki. O ile mundury oficerów zwykle nie miały guzików na stałe (jedynie dziurki do związania), ze względu na sztywne pagony, o tyle mundury podoficerów i szeregowych takowe posiadały – pagony szeregowych i podoficerów zwykle były nieusztywnione. Guziki bez rantu wskazują na produkcję powojenną.

Rękawy zakończone mankietami odciętymi wypustką w barwie wojsk.

Rozpór na plecach pojedynczy, na zakładkę. Równolegle do niego – wszyte ozdobne listewki zakończone dużym guzikiem.

Rozpór i listewki.

Do mundurów zachowano bryczesy granatowe – dla oficerów z wypustką barwną, dla szeregowców i podoficerów – bez wypustki. Oficerowie nosili oficerki ze skóry chromowanej, zaś podoficerowie i szeregowcy – juchtowe lub kirzowe.

W roli nakrycia głowy stosowano czapki okrągłe z gwiazdą, rzadziej, podczas parad, także hełmy (ponoć masowe zastosowanie hełmów stalowych na paradzie zwycięstwaw1945r. spowodowane było częściowo brakiem odpowiedniej liczby czapek dla wszystkich uczestników).

Początkowo nie przewidywano specjalnych pasów galowych – oficerowie nosili pasy skórzane dwubolcowe wz.32, z poprzeczką lub bez, choć znane są także zdjęcia oficerów noszących wycofane z użytku pasy wz.35, z klamrą z „wyciętą” gwiazdą. Podoficerowie i szeregowi stosowali zwykłe pasy jednobolcowe, przy czym do munduru galowego musiały być one wykonane ze skóry.

Do munduru przewidywano wykorzystanie rękawiczek dzianych w kolorze zielonym.

Odznaczenia noszono w linii prostej, prostopadle do krawędzi poły. Po prawej stronie noszono ordery nieposiadające wstążek i odznaki, po stronie lewej – ordery ze wstążkami i medale. Jedyną dopuszczalną odznaką po stronie lewej była w tym czasie odznaka członkowska komsomołu oraz odznaki delegatów do rad.

Wraz z przywróceniem pagonów, zmianom uległy też barwy broni. Dokładny opis zawiera poniższa tabela (zestawienie obejmuje wyłącznie pagony galowe):

Rodzaj wojsk/ służbWypustki na mundurzePole pagonu (szeregowy/ podoficer)Wypustka na pagoniePole pagonu (oficer)PrześwitWypustka na pagonieOtok czapkiWypustki na czapce
PiechotaMalinoweMalinowyCzarnaZłoteMalinowymalinowamalinowymalinowe
ArtyleriaCzerwoneCzarneCzerwonaZłoteCzerwonyCzerwonaCzarnyCzerwone
PancerneCzerwoneCzarneCzerwonaZłote/srebrneCzerwonyCzerwonaCzarny*Czerwone
KawaleriaGranatoweGranatoweCzarnaZłoteGranatowyGranatowaGranatowyCzarne
LotnictwoBłękitneBłękitneBłękitnaZłote/srebrneBłękitnyBłękitnaBłękitnybłękitne
MedycznaCzerwoneZieloneCzerwonaSrebrneCzerwonyczerwonaZielonyczerwone
WeterynaryjnaCzerwoneZieloneCzerwonaSrebrneCzerwonyczerwonaZielonyczerwone
KwatermistrzowskaMalinoweSrebrneMalinowyMalinowaMalinowyMalinowe
SprawiedliwościCzerwoneSrebrneCzerwonyCzerwonaMalinowyMalinowe
KolejoweGranatoweCzarneGranatoweZłoteCzarnyZielonaCzarnygranatowe
WOSOZieloneZłoteCzarnyZielonaCzarny*zielone
InżynieryjneGranatoweCzarneGranatowaZłote/srebrneCzarnyCzarnaCzarnyGranatowe
komunikacjaGranatoweCzarneGranatowaSrebrneCzarnyCzarnaCzarnyGranatowe
TopografiaGranatoweCzarneGranatowaZłotaCzarnyCzarnyCzarnyGranatowe
ChemiczneCzarneCzarneCzarnaZłoteCzarnyCzarnyCzarnyCzarny

Mundury galowe wz.43 najwyraźniej albo trafiły w gust rządzących, albo były ważniejsze sprawy niż zmiana mundurów. Galowe mundury szeregowych zmieniono dopiero w 1956r. na nieco bardziej uproszczone, choć w podobnym kroju. Mundury oficerskie zmieniono w 1955r., w wyniku reformy przygotowanej na rocznicę zwycięstwa. Jednak już 1949r. wprowadzono nieco „unowocześnione” mundury dla Wojsk Pancernych i Sił Powietrznych. Odrobinę miejsca chciałbym tutaj poświęcić właśnie bezpośrednim następcom mundurów galowych wz. 43.

Reforma z 1956 roku, choć zmieniła nieco barwy broni, mundur galowy szeregowych jedynie nieznacznie uprościła. Praktycznie rzecz biorąc – zmianie uległa tylko kurtka mundurowa, spodnie zaś zamieniono na zielone – model do tej pory noszony na co dzień.

Kurtka mundurowa dla szeregowych i podoficerów Armii Radzieckiej wz.56

Kurtka mundurowa galowa szeregowca piechoty zmotoryzowanej wz.1956r. Prezentowany bez pasa celem lepszego pokazania kroju.

Kurtka jednorzędowa zapinana na pięć dużych guzików, ze sztywną stójką zapinaną na dwie haftki. Na kołnierzu w odległości 1cm od końców i w równej odległości od górnej i dolnej krawędzi – naszyte patki barwne długości 8,2cm i szerokości 2,7cm. Na patkach podoficerów naszyty pojedynczy pasek ze złotego galonu – centralnie przez środek patki, równolegle do jej dłuższych krawędzi.

Rękawy zakończone mankietami odciętymi, bez wypustek.

Plecy bez rozporów. Na bocznych szwach pleców – haki do podtrzymywania pasa.

Jak więc widać, kurtki znacząco uproszczono, co spowodowane było zapewne względami oszczędnościowymi. Zniknęły wypustki, wycięcie w tali i rozpory z ozdobnymi listewkami.

Do kurtki noszono pas brązowy z klamrą płytkową z wizerunkiem gwiazdy z sierpem i młotem – uprzednio noszony przede wszystkim przez kadetów szkół suworowskich i wychowanków specjalnych szkół wojskowych.

Jak wspomniałem wyżej (oraz w poprzednim artykule), reforma z 1949r. dotknęła tylko oficerów formacji, którym przypisywano decydującą rolę w zwycięstwie – pancerniakom i lotnikom. Zmianom uległy czapki galowe, zaopatrzone w ornament (liście laurowe) na daszku oraz kurtki – zarówno kurtki służbowe (ros. „kitel”) jak i galowe („mundir”) zastąpiono kurtką dwurzędową z otwartym kołnierzem.

Kurtka galowa dla oficerów Wojsk Pancernych i Sił Powietrznych wz.49

Kurtka mundurowa oficera Wojskowych Sił powietrznych wz.43 – tu akurat w wersji codziennej – pokazana celem prezentacji kroju i emblematów.

Kurtka dwurzędowa z otwartym kołnierzem. Na połach po trzy duże guziki mundurowe. Kieszenie dolne wpuszczane z prostokątnymi patkami. Po lewej stronie kieszeń napierśna prosta, wpuszczona podkreślona listwą.

Klapy kołnierza kurtki dla oficerów Wojsk Pancernych w całości obszyte czarnym aksamitem i zaopatrzone w wypustkę czerwoną. Klapy kołnierza kurtki oficerów Wojskowych Sił Powietrznych wykonane z tego samego materiału co reszta kurtki, zaopatrzone w wypustkę błękitną.

Patki w wersji codziennej – bez lamówki z plecionki lub galonu.

Na klapach kurtki oficerów Wojsk Pancernych umieszcza sie centralnie emblematy rodzaju wojsk. Na klapach oficerów Wojskowych Sił Powietrznych umieszcza się patki błękitne długości 8,5cm i szerokości 3,5cm obszyte plecionką złotą lub srebrną (lub takim galonem), zaopatrzone w duży guzik mundurowy i emblemat rodzaju wojsk (ten ostatni często pomijano).

Patka galowa oficera lotnictwa Wojsk Wewnętrznych MWD – w rzadziej spotykanej wersji, obszyta złotym galonem.

Rękawy zakończone mankietami odciętymi wypustką w barwie wojsk (błękitną lub czerwoną). Na mankietach, po zewnętrznej stronie umieszczano „kolumienki” złote lub srebrne, na podkładce w barwie wojsk (błękitne lub czarne, choć stosowano też podkładki w barwie munduru) – dla oficerów starszych po dwie, dla młodszych – po jednej.

“Kolumienka” z kurtki galowej wz.49 oficera lotnictwa WW MWD

Plecy bez rozporów, zszyte z dwóch części.

Pagony czterokątne, przyszywane na całej długości.

Pod kurtką nosi się koszulę w kolorze ochronnym i krawat.

Do kurtki noszono w dalszym ciągu granatowe spodnie z wypustką, przy czym dla oficerów Wojskowych Sił Powietrznych przewidywano spodnie proste z trzewikami zamiast bryczesów. Bez zmian pozostał także pas

Co ciekawe, prawie identyczny krój miały następnie kurtki galowe wz.55. Te jednak pozbawiono kieszeni napierśnej.

Odznaczenia na tych mundurach nakazano nosić równolegle do klap kołnierza.

Jako inspirację dla mundurów wz.49 często podaje się mundury oficerów marynarki. Może to być dobry trop, pamiętać jednak należy, ze dopiero od 1952r. kurtki tego kroju upowszechniły się w WMF, wcześniej (od 1941r.) podobnego kroju kurtki („tużurki”) funkcjonowały tylko dla admirałów i generałów Marynarki.

Powyższe opracowanie nie wyczerpuje oczywiście tematu. Oparte zostało na kilku źródłach i opracowaniach, jeżeli jednak uważny czytelnik dopatrzy się w nim błędów rzeczowych, będą one raczej moją winą niż błędów wcześniejszych autorów. Dlatego też, w przypadku doszukania się nieścisłości, prosiłbym czytelników o informację.

Autor: Kamil Szustak

Bibliografia:

Forma Odieżdy Wojennych Sił SSSR i Rossiji. 1917-90-tegody, Moskwa, 1999r.

Ilustrirovannoje opisanije obmundirowanija i znakow rozliczija Sowietskoj Armii (1918 – 1958gg.), p.red. I. Jermoszyna, Leningrad 1960r.

Anton Szalito, Ilija Sawczenkow, Nikołaj Roginskij, Kiriłł Cyplonkow, Uniforma Krasnoj Armii 1918-1945, Moskwa 1997r.

www.rkka.ru

www.vedomstva-uniforma.ru

www.undertheredstar.com

www.army.armor.kiev.ua

SUMMARY

The text, being a supplement to an earlier article on post-war Soviet parade uniform, is discussing the first parade uniforms used after the war by both Soviet officers and enlisted men – the m43, m49 and m56 uniforms.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s